Vier jaar lang een studie doen over religie en
zingeving en dan niets schrijven over de huidige geweldsconflicten: dat kan toch eigenlijk niet? Hoewel het vrijwel onmogelijk is om aan alle commentaren,
analyses en discussies waar de kranten momenteel bol mee staan nog iets nieuws
of zinnigs toe te voegen, wil ik je toch proberen deelgenoot te maken van een
paar inzichten die ik heb opgedaan bij het werken aan een essay over dit thema.
Wie weet biedt het voor jou toch ook nieuwe invalshoeken…
Het artikel dat ik heb geschreven, heb ik gebaseerd
op de boeiende colleges van mijn docent, Jean Paul Wils, hoogleraar aan o.a. de
Radboud Universiteit en de boeken van Harvard-professor Steven Pinker en de
filosoof Habermas. Jean Paul Wils besprak met ons zijn overtuiging dat de
oorsprong van religie niet een zich verhouden met de dood en het voortbestaan is
(zoals ik het zelf altijd heb gezien) maar het sublimeren van geweld. Langzamerhand dringt de mening door dat de
eerste samenlevingen niet zo vredelievend waren als veel antropologen ons in de
vorige eeuw wilden doen geloven. Integendeel, elke ogenschijnlijk vreedzaam
samenlevende groep heeft op bepaalde momenten naar extreem geweld gegrepen. Geweld
ontstaat uit angst: voor de oudste samenlevingen was dat angst voor natuurgeweld, dat grote fysieke en psychische schade kon aanrichten, maar ook angst voor
rivaliserende groepen. Geweldsuitbarstingen waren hierop vaak het antwoord.
Wraak en zware psychische schade bedreigden het voortbestaan van de groep en er
werden rituelen ingesteld die ervoor moesten dat de geweldspiraal doorbroken
werd en het psychische leed hersteld. Om dezelfde kracht te hebben moesten deze
rituelen wel even huiveringwekkend en diepgaand zijn als het oorspronkelijke leed
dat zij moesten verwerken: vandaar het veel voorkomen van mensenoffers, zelfs het eten van mensenvlees. (In latere
tijden zijn mensenoffers omgevormd - verder gesublimeerd zou je kunnen zeggen -
tot dierenoffers en voedseloffers). Religie is zo ontstaan als een mengsel van
rituelen en verhalen die de gedachte levend moesten houden aan het lijden van
de groep en hen samen moest binden[1].
Religie als een sublimatie van geweld; voor mij een
nieuwe en boeiende visie die ook antwoord geeft op de non-discussies in de
media over of religie oorzaak is voor geweld. Het zegt echter nog niet dat
religie altijd geweld voorkomt en niet ook kan aanzetten tot geweld. Juist als
je dezelfde redenering doortrekt zie je dat elke groep en cultuur zo zijn eigen
religieus stelsel ontwikkelde en dat vervolgens ook gebruikt om bij
geweldsconflicten het eigen gelijk te verdedigen. Zo is religie misschien wel van
oorsprong een fenomeen waarmee geweld werd vermeden of uitgebannen, maar tegelijk
zie je dat het wordt aangegrepen om geweld uit te lokken of om het geweld van
een verheven motieven te voorzien. Daarvan getuigt niet alleen de huidige
religieuze conflicten maar ook onze eigen christelijke geschiedenis.
Interessant in deze
discussie is ook het feit[2]
dat, anders dan veel atheïsten beweren, de meeste oorlogen en geweld niet zijn ontstaan
om een religieuze waarheid te verspreiden maar vrijwel altijd door een behoefte
aan macht en territoriale uitbreiding. Ook de grote godsdienstoorlogen in de 17e
eeuw in Europa waren ingegeven vanuit een behoud of verovering van land of gezag
door de machthebbers: namelijk van de adel en de katholieke kerk. De miljoenen levens die deze oorlog tussen de katholieken en protestanten heeft gekost (ooit geweten?!) is echter wel het gevolg van het
gebruik van de taal en argumenten van het geloof. Geweld gecombineerd met
geloofstaal is een gevaarlijk en explosief mengsel. Steven
Pinker legt dit psychologisch zo uit: mensen raken vergroeid met hun
overtuigingen en wie iemands overtuiging in twijfel trekt komt aan zijn
waardigheid, positie en macht. Als die overtuigingen uitsluitend op geloof zijn
gebaseerd, zijn mensen kwetsbaar en worden door anderen snel voor idioten aangezien.
Gelovigen zijn weer geneigd met woede te reageren op dit ongeloof en proberen
de belediging van alles wat hun leven zinvol maakt te wreken. Deze verklaring voor de
wreedheid van religieuze conflicten lijkt mij net zo goed van toepassing op de
conflicten in onze tijd.
Pinker beschrijft een aantal
historische ontwikkelingen die in de westerse wereld na de Vrede van Munster in
1648 bijdroegen aan het verder verminderen van geweld: de opdeling van Europa in
soevereine staten en de opkomst van de Verlichting. De nieuwe staten ontleenden
hun prestige aan het eigen grondgebied en een regering in plaats van aan dynastieën en
religies. Ze ontwikkelden zich tot commerciële machten die onderhandelden in
plaats van door te vechten tot de laatste man. Met de opkomst van de
Verlichting met het accent op de rede in plaats van op geloofsargumenten en de
opkomst van onderwijs voor de ‘gewone mens’, ontstonden in later eeuwen
allerlei humanitaire bewegingen. Deze veroorzaakten een verdere afname van
oorlogen en oorlogstaal. Het zogenaamde civilisatieproces is in onze westerse
beschaving inmiddels zover ontwikkeld dat vertoon van geweld - in welke vorm
dan ook - niet meer wordt getolereerd maar eerder wordt gezien als probleem dat
moet worden opgelost[3].
De religieuze tolerantie
waar Nederland zo beroemd om is, komt uit dezelfde Verlichtingsideeën voort. Om
het samenleven mogelijk te maken tussen mensen met een geheel verschillende
achtergrond en geloof en een samenleving te ontwikkelen waar iedereen gelijk
wordt behandeld, moest religie en religieuze uitingen uit het openbare domein
verdrongen worden. Zo is er voor de openbare en politieke leven een
gemeenschappelijke taal ontwikkeld die steeds verder ontdaan is van religieuze
verwijzingen. Van oorsprong vaak religieuze normen en waarden zijn nu als
seculiere waarden aangenomen en in seculiere wetten vertaald. Dat geeft ook
spanning, stelt Habermas: tolerantie vraagt van de gelovige om enige afstand te
nemen van je eigen overtuigingen, geloof en principes en het aannemen van het
bestaan van andere waarheden dan de eigen. Deze houding hebben we gedurende de afgelopen eeuwen in de westerese landen moeizaam verworven maar is in de islam nog niet zo'n gebruikelijke houding als in de westerse landen. Een ander probleem van geseculariseerde taal is dat het ook leidt tot een onttovering en leegheid waarbij wetenschap soms de plek inneemt van het geloof, waar nieuwe spirituele bewegingen - en mogelijk ook moslims - tegen in het verweer komen.
Mij brengt dit tot de
overweging dat we ons nauwelijks realiseren hoezeer wij als westerse landen kinderen
zijn van de Verlichting, en hoe sterk de rede bij ons tot norm is verheven. Ik
herken nu beter de angst die wij voelen bij het zien van het geweld van IS en
andere religieuze groeperingen: wij zien ons aangevallen in onze overtuigingen,
in dat wat we hebben opgebouwd, onze waarden en normen waarvan we dachten dat
de hele wereld die wel zou willen overnemen. ‘Het zijn zware tijden voor de
rede’, zegt Pinker. Nu wij ons geconfronteerd zien met groepen die hier maling
aan lijken te hebben (ook al zijn het dan misschien vooral ook provocaties
vanuit gevoelens van vernedering en gekrenktheid), laten we ons echter wel gemakkelijk
meeslepen in polariserende taal en daden. De grote kunst is denk ik, afgezien
van de juiste acties die nodig zijn, dat we zelf de kracht van de rede en
tolerantie moeten inzien en die taal blijven spreken. Hoe moeilijk dat ook is. Ik
denk dat het de enige taal is die uiteindelijk het geweld kan doorbreken.
Meer lezen?
- Steven Pinker. Ons betere ik; waarom de mens steeds minder geweld gebruikt. Uitg. Contact Antwerpen, 2011. Een samenvatting - van hemzelf – kun je vinden onder deze link. Hier ga je direct naar een filmpje van zijn Ted-talk, waarin hij zijn hele boek heel helder samenvat in 20 minuten. Erg interessant!
- Jurgen Habermas. Geloven en weten en andere politiek essays. Uitg. Boom Meppel, 2009.
- NB: Zeer recent zijn nog twee interessante boeken verschenen over dit onderwerp die ik helaas nog niet heb gelezen: van Karen Armstrong (Fields of blood) en van Hans Achterhuis (De kunst van het vreedzaam vechten).
- Nieuw-Wij heeft ook een aantal interessante artikelen opgenomen: link
[1] Ook in de
Bijbel gaan de oudste verhalen over moord (Kain en Abel) en natuurgeweld
(zondvloed). Fascinerend in dit licht is het nog altijd uitgevoerde ritueel van
het avondmaal waarin Jezus vraagt ‘zijn bloed te drinken en zijn lichaam te
eten’(!).
[2] volgens
o.a. Steven Pinker, Karen Armstrong en Hans Achterhuis
[3] Boeiend is dat nog
tot aan de wereldoorlogen oorlogen in heroïsche taal werden verdedigd door
denkers en schrijvers als Zola, Thomas Mann, en zelfs door Immanuel Kant en William
James!
