...en sacralisering

(vervolg)

Sacralisering is nog zo’n prachtig woord. Ik kreeg het aangereikt tijdens mijn laatste colleges godsdienstsociologie. Het begrip wordt door sociologen gebruikt voor verschijnselen in onze samenleving die te maken hebben met een heiligmaking van wereldse zaken. Hoewel ik het in eerste instantie een wat overtrokken benaming vond, zie je door zo’n woord de werkelijkheid soms opeens weer even anders. Alsof, zoals ik vorige keer zei, er een lichtbundeltje wordt geworpen op een onbekend terrein.

Sociologen leggen bij sacralisering een verband met de grootschalige secularisatie in Nederland. Nu nog maar twintig procent van de bevolking actief bij een kerkgemeenschap is betrokken en de verzuiling definitief ten einde lijkt te zijn, zijn ook de sociale verbanden weggevallen die met deze instituten samen hingen. De politiek, sport, welzijnswerk, onderwijs, media, vakbonden en ontwikkelingswerk, ze waren tot in de jaren 80 allemaal in kerkelijke stromingen verdeeld. Zelf zat ik op een christelijke basisschool (lees: protestants-christelijk), ging naar christelijke gymvereniging en zat zelfs nog als jongere bij een christelijke jeugdbond voor natuurstudie. Katholieken waren voor ons zelfs een vreemde groep mensen in het dorp, als tieners uit protestantse kring kwamen we daar niet mee in aanraking.

Door de verzuiling groeide je op in een bepaalde sociale groep, was je met elkaar verbonden als ‘gelijkgestemden’. Je hoefde zelf niet na te denken wat de juiste opvatting was, welke normen en waarden je belangrijk vond. Die werden door de kerk, het socialisme of andere groep, aangereikt of waren een vanzelfsprekendheid. Deze sociale verbanden waren ook goed voor een collectieve beleving van rituelen. Zoals in de kerk het samen beleven van het goddelijke of levensgebeurtenissen zoals geboorte, huwelijk, ziekte en dood. Later toen de modernisering ook binnen de kerk toesloeg, werd het gezamenlijk op de bres staan voor een betere maatschappij een verbindende factor, met name voor jongeren en vrijdenkers. Daardoor ontstonden overigens ook de eerste dwarsverbanden. Ik ging tenminste met andere jongeren in ons dorp op zoek naar de kerk die het meeste deed voor (of praatte over) ‘de derde wereld’.

Volgens sociologen hangt secularisering sterk samen met de individualisering. De collectieve beleving van God en de samenhang in de groep heeft plaats gemaakt voor het zoeken van een persoonlijke levensstijl en identiteit. Mooi samengevat in: ‘de maatschappij is er voor het individu’ in plaats van andersom, zoals vroeger. De kerken, vakbewegingen of andere groepen hadden mensen die met individuele ontwikkeling bezig waren niets meer te bieden. Zo is de basis onder de verzuiling weggevallen.

Wat we nu zien gebeuren - nu er duizend-en-een mogelijkheden zijn voor je eigen individuele ontwikkeling en levensstijl en iedereen z’n eigen weg zoek in opvattingen, normen en waarden - is dat er blijkbaar wel een leegte wordt gevoeld. Er is een nieuwe behoefte aan vormen van spiritualiteit of eenheidservaringen – zie de eindeloze stroom aan tijdschriften, activiteiten en programma’s op dit terrein. Mensen ‘shoppen’ bij andere religies of bij nieuwe spirituele stromingen zoals het (zen)boeddhisme, mindfullness. Tegelijk zoekt men ook weer naar vormen van gemeenschappelijkheid, bijvoorbeeld door het creëren van nieuwe eigen rituelen bij grote levensgebeurtenissen. Of massale collectieve belevingen zoals voetbal of popconcerten.

En dan zijn we aangeland bij het begrip sacralisering. Bij sacralisering horen nieuwe rituelen, nieuwe iconen, soms een speciale taal - en soms ook weer nieuwe taboes. Het Voetbal is zo’n vorm van sacralisering – voor iedereen herkenbaar in de oranjegekte en hossende menigte in steden waar kampioenschappen worden gehouden. Het taboe hierbij is bijvoorbeeld de discussie over de enorme inspanningen en financiële investeringen die de overheid hieraan levert. Een andere vorm van sacralisering is de verering van popsterren of het verheffen van Bekende Nederlanders tot een cult-status, die ook een groot deel van de tv-programmering bepalen - tot en met live uitgezonden uitvaarten. De massale stille tochten bij slachtoffers van zinloos geweld kun je er ook toe rekenen: soms zijn deze een uiting van collectieve gedeelde verontwaardiging, maar vaak ook is het een behoefte aan spirituele ervaring, eenheidsbeleving, zoals de kerk die vroeger bood. Met de burgemeester als nieuwe dominee… Je kunt het verschijnsel echter ook breder zien: als een zoektocht van een geseculariseerde samenleving naar nieuwe gedeelde normen en waarden, zoals Meerten ter Borg dat beschrijft[1].

Deze voorbeelden herkennen we waarschijnlijk wel. Sacralisering zie je echter ook op andere terreinen in de samenleving. Zoals in de gezondheidszorg, waar Gezondheid zodanig tot heilig doel is verheven dat er geen rem meer is op de uitvoering van operaties en het verstrekken van medische hulp en medicijnen. Of in de extreme aandacht voor het Kind, met het uitbannen van alle risico’s voor de veiligheid en het voorzien in alle vormen van materiële behoefte die kinderen maar nodig zouden kunnen hebben.

Een mooi voorbeeld van sacralisering vind ik de massale aandacht voor de gestrande bultrug ‘Johannes’ (!) op de zandbank bij Texel, een paar weken geleden. Heel Nederland leefde mee met het aangespoelde dier dat nog leefde en dat ‘tranen’ huilde. Na een aantal vruchteloze pogingen om het dier vlot te trekken en het raadplegen van de nodige experts, heeft men ‘Johannes laten inslapen’. Half Nederland betoonde zich collectief verontwaardigd en de gebezigde taal van de reacties was buiten proporties (“De bultrug is vermoord”) en niet van de minsten (Lenie ’t Hart: “Een individu dat zo graag wil leven. Wie zijn die harteloze experts?”) De Partij voor de Dieren vond het ongepast dat het museum Naturalis al over het tentoonstellen van het skelet sprak voordat Johannes was overleden en pleit nu voor een overheidsprotocol voor gestrande dieren.

Bij deze gebeurtenis zie je de sacralisering in de taal terug. De samenhang met secularisatie en de behoefte aan collectieve ervaringen werd ook mooi verwoord door Peter Giessen in een artikel in de Volkskrant. Onder de kop ‘Symbool van onschuld in een bedorven mensenwereld’ schrijft hij hoe ‘in een seculiere samenleving de grens tussen mens en dier vervaagt, en een gestrande bultrug al snel menselijke trekjes krijgt’.

Een stille tocht voor Johannes blijkt trouwens maar net voorkomen…

Onttovering. Sacralisering. Als je eenmaal zo’n woord hebt leren kennen en je het af en toe eens op je tong proeft,  kom je de verschijnselen plotseling op veel meer plekken tegen. En hoewel het in deze blog niet mijn bedoeling was om beide begrippen aan elkaar te koppelen, vraag ik me nu af: hangt sacralisering misschien zelfs wel samen met de onttovering…?

---

[1] Meerten ter Borg hoogleraar Niet-institutionele religie in de hedendaagse samenleving. Hoofdstuk ‘Impliciete religiositeit’, Handboek Religie in Nederland.

Een link naar een leuk interview met hem over de verschijnselen die ik ook beschrijf, vind je hier.

Een ander aardig artikel over collectieve emoties (Herman de Dijn, hoogleraar KU Leuven) vind je hier