De Quakers

Deze week had ik een afspraak met iemand van de Amsterdamse Quakers. “Quakers: bestaan die nog?”, hoor ik je zeggen. Ja, die blijken te bestaan, al zijn er in Nederland nog maar zo’n 90 leden, verspreid in enkele groepen door het land. In de hele wereld zijn er een paar honderd duizend Quakers, waarvan de helft in Amerika. Mijn afspraak kwam voort uit een tentamenopdracht waarvoor ik een religieuze stroming moest bestuderen, met inbegrip van een interview of ervaringskennis. Omdat ik had gelezen dat Frederick Franck een Quaker-achtergrond had, wekte deze groep mijn belangstelling (die ik net als jij waarschijnlijk, alleen maar kende van de pakken havermout).

Informatie was moeilijk te vinden, maar gelukkig bleken er goede, toegankelijke websites te zijn van de Quakergroepen over  de wereld. En zo stuitte ik ook op de Nederlandse ‘Vrienden’, zoals de Quakers zichzelf noemen en bevond ik mij enige weken geleden op zondagochtend vroeg in Amsterdam, op zoek naar het Quakercentrum om een meeting for worship mee te maken. Helaas stuurde Googlemaps mij naar het verkeerde adres zodat ik na een half uur heen en weer rennen over de Van Baerlestraat uiteindelijk, mijn teleurstelling verbijtend, bij de tramhalte stond terug naar Utrecht.

Deze week ging het beter: ik had na enige tijd contact gekregen met de informele leider (Quakers kennen geen hiërarchie) van de Amsterdamse Quakers. Ik was ondertussen enthousiast geworden over deze stroming die minder bekend is door haar naam dan door de mooie dingen die zij in de wereld blijkt te hebben gedaan. Zo is een van de eerste Amerikaanse staten, Pennsylvania, opgericht door de Quaker William Penn, die als enige daarbij de Indianen als oorspronkelijke bewoners raadpleegde. In de oprichtingsakte werd pacifisme en religieuze tolerantie als hoofditems opgenomen en ook de Indianen kregen een plek en een stem. Toen de Quakers in de  17^e eeuw flink voet hadden gekregen in Amerika waren zij de eersten die zich openlijk uitspraken tegen de slavernij. Tegelijk creëerden ze een soort doorgangsroute van huizen via welke gevluchte slaven werden opgevangen en doortrokken. Quakers zijn pacifistisch en nemen nooit de wapens op, maar zijn daarentegen wel heel actief in de zorg voor slachtoffers van geweld. Zo kregen de Quakers na de Eerste Wereldoorlog de Nobelprijs voor de Vrede door hun grote inspanningen voor de wederopbouw in Noord-Frankrijk - het is de enige religieuze organisatie die deze eer te beurt is gevallen.

Waar komt deze grote maatschappelijke gerichtheid nu vandaan? Dat is te danken aan het belangrijkste credo van de Quakers dat niet het geloof het belangrijkste is maar hoe je je aardse leven inricht. Je eigen levenshouding en daden laat zien wat je idealen zijn en waarin je gelooft. Daarom waren Quakers van oudsher eerlijke handelaren, rekenden zij vaste prijzen, en weigerden te dansen naar de pijpen van overheid en kerk. Veel vooruitstrevende politieke en industriële kopstukken waren Quakers. Zij voerden onderwijshervormingen in en zetten de eerste praktijkvoorbeelden neer voor betere arbeidsomstandigheden in de industrie. Het is ongelooflijk hoeveel van bekende ondernemingen een Quaker-oorsprong hebben: o.a. Cadbury-chocola, Barclay’s, Lloyds, Wedgwood, Price Waterhouse. Hoewel de Nederlandse tak altijd klein is geweest, hadden zij wel veel betekenis. Het studiecentrum Woodbrooke is opgericht door de Quakers en ook de Kees Boeke-school blijkt opgericht door een Bilthovense ‘Vriend’. Zelfs het duurzame beleggen blijkt bij de Quakers te zijn ontstaan toen zij in de 17^e eeuw weigerden te beleggen in bedrijven die gebruik maakten van slaven. Op internet vond ik een recente 'Quakervisie op Europa' waarbij Quakers Europarlementariërs oproepen zich bezig te houden met vrede, mensrechten, economische rechtvaardigheid en duurzame energie.

Wonderlijk toch? Zo’n grote maar bijna ondergrondse invloed, terwijl het toch in alle opzichten heel open en actieve mensen blijken te zijn. Ook dit zal te maken hebben met de opvatting dat je een werkelijk goed mens niet herkent aan z’n woorden maar z’n daden. Het geloof van de Quakers valt vooral op door soberheid en… stilte. De Quakers zijn weliswaar geworteld in het christelijk geloof, maar Jezus Christus is voor hen vooral een voorbeeld voor een goede levenshouding. In Amerika is er wel een grotere evangelicale stroming maar de Europese genootschappen zijn vooral van de universele richting, waarin mensen van allerlei religies een plek kunnen vinden.

Wat bepaalt nu precies het Quakerisme? Toen ik daarover gelezen had in het boekje van Rufus Jones, was ik heel verrast door de eenvoud en moderne elementen - die heel dicht bij mystiek komen. In het gesprek met Quakster Marianne in Amsterdam kon ik meer over de beleving in de praktijk vragen. We hebben bijna twee uur met elkaar gesproken – waarvan een kwartiertje in stilzwijgen.  We zaten in de eenvoudige kamer van een herenhuis waar een twintigtal eenvoudige maar stevige houten stoelen in een kring stonden. Hier houden de Amsterdamse Vrienden elke zondag hun meeting for worship. Naast de meetings for business is dit eigenlijk het enige vaste element van het Quakergeloof en tegelijk de essentie. De meeting for worship bestaat uit niets anders dan een uur samen in stilte zitten. Er is geen ceremonie, liturgie, er is geen voorganger en geen gezang. In deze stilte, waarin men zich afwendt van het geraas van het dagelijks leven, richt men zich op elkaar – anders dus dan bij meditatie dus waarbij je in jezelf keert. Het samen stil zijn leidt tot een dieper waarnemen en men probeert ruimte te maken voor een spirituele kracht, die wijsheid brengt en inzicht. Sommigen noemen het dat God in hun midden komt, de meer universalisten noemen het eenvoudig de ‘geest’. In die stilte kan het zijn dat mensen wat zeggen, maar dat hoeft niet. Het idee is vooral dat men er gesterkt uit komt nadat men zich tot de bron heeft gewend. Quakers hebben het over ‘dat van God’ in ieder mens, waarnaar je je in de stilte terugkeert.

Ik herkende hierin sterk het gedachtegoed van Frederick Franck die de stilte als basis heeft voor zijn tekenmethode. Het klinkt ook als een vorm van spiritualiteitbeleving die erg mooi bij deze tijd past. Desondanks vertelde Marianne spijtig dat net als bij de kerken ook de huidige Nederlandse Quakergroep in aantal afneemt en sterk aan het vergrijzen is. Speelt ook hier een rol dat mensen zich niet meer willen binden aan een vaste groep, of dat je als Quaker wel geacht wordt veel vrijwillgerswerk te doen?

Hoewel het blog dreigt veel te lang te worden, wil ik je toch een heel interessant Quakerfenomeen niet onthouden: de meetings for business  - die meestal maandelijks worden gehouden. Men bespreekt op dezelfde manier als bij de meetings for worship een thema - een 'concern’ - dat iedereen bezig houdt en waarover men een gezamenlijke standpunt wil formuleren. Dat kan de opvang van vluchtelingen in de woonplaats zijn, of het ondersteunen van een Vriend die in de financiële moeilijkheden raakt. In de stilte zoekt men de wijsheid en nieuwe inzichten, men doet zijn bijdrage vanuit die stilte en inspiratie, en niemand herhaalt wat er al gezegd is. Het is een prachtige vorm van besluitvorming die verder gaat dan het verkrijgen van consensus. En ik vond het bijzonder om te beseffen dat ik momenteel in mijn werk – in de zgn. ‘Pleinen’ – bezig ben met zoeken naar vormen die hieraan raken. Ik heb dan ook afscheid genomen met de afspraak dat ik eens zal kijken hoe we de Quaker-ideeën hier nog verder bij kunnen helpen. 

Wonderlijk hoe studie en mijn werk uiteindelijk elkaar steeds dichter raken!

There is something sacred in all people

Alle people are equal before God

Religion is about the whole of life

In stillness we find a deeper sense of Gods’ presence.

True religion leads to respect for the earth and all life upon it

Each person is unique, precious, a child of God.

(Tekst van de site van de Quakers uit Wales)

NB 1: Ik heb in dit stukje veel interessante informatie niet kunnen verwerken, zoals de oorsprong van de Quakers die zijn ontstaan als beweging die verder wilde gaan waar Luther ophield. Men wilde een totale hervorming van de katholieke kerk, met afwijzing van alle dogma’s, instituties en macht. Dat extremisme leidde in het begin ook wel eens tot uitwassen waaraan de Quakers hun wat twijfelachtige imago aan te danken hebben, zo wezen zij alle uiterlijk vertoon en beleefd gedrag af en kleedden zij zich niet volgens de mode. Wie echter geïnteresseerd is geraakt, beveel ik van harte het boekje aan van Rufus Jones Quakers, triomf en tragiek van het geweten, dat niet duur is en gewoon verkrijgbaar.

Het even mooie boekje over de Quakers van Marianne IJspeert met informatie over de actuele beleving en de Nederlandse geschiedenis is alleen nog in de bieb verkrijgbaar.

NB 2: Hoe zit dat nu met die havermout? De naam en plaatje van een 17^e eeuwse Quaker blijkt er door de fabrikant op gezet, puur vanwege het Quakerimago van goede kwaliteit, integer, betrouwbaar. 

NB 3: De Quakervisie op Europa vind je via: www.qcea.org/wp-content/uploads/2011/02/vision-nl.pdf