Hermetica: een onderwerp waar ik al maanden omheen draai. Waarom?
Omdat ik het als dé ontdekking van het afgelopen jaar beschouw - naast de mystiek waar ik het al wel een paar keer over heb gehad. Maar tegelijk kan ik nog niet zo goed de woorden vinden om deze filosofie of wijsheidsleer goed te beschrijven. Het vreemde is dat ik me al tientallen jaren bezig hou met de Egyptische kunst en mythologie, en toch nog nooit van hermetica had gehoord. Een goed bewaard geheim dus, die hermetica.
Gek genoeg kent iedereen wel het begrip ‘hermetisch gesloten’. En dat geeft ook meteen de aard van de hermetica weer: een tamelijk geheime wijsheidsleer uit de eerste eeuwen na Christus. Vele grote geleerden uit Alexandrië behoorden tot hermetische kringen en ondergingen daar allerlei graden van inwijding. De hermetica werd zoals in de meeste wijsheidsscholen vooral mondeling onderwezen en bevat een hele rijke mengeling van wetenschap, filosofie en religie, gestoeld op oude Griekse en nog oudere Egyptische ideeën.[1] Het heeft ook het vroege christendom sterk beïnvloed: men zag in de hermetische teksten de filosofie van de drie-eenheid van de vader, zoon en heilige geest. Totdat in de vierde eeuw de hermetische filosofie als godslasterlijk werden aangemerkt. De teksten zijn toen met andere filosofische teksten voor het westen verloren gegaan. Gelukkig is veel in de tempels en bibliotheken van het oosten bewaard gebleven, o.a. bij de soefi’s. Pas in de vijftiende eeuw kwamen de teksten van Hermes, Plato e .a. grote filosofen via de Arabieren weer terug naar het westen. Dat was tevens de start van de Renaissance. Dit moment van overdracht van teksten is toen al herdacht in vloermozaïeken in de dom van Sienna.
Het mooie van de hermetische filosofie is dat deze uitgaat van een eenheid van mens, kosmos en God. Dit zijn de drie verschillende dimensies van het goddelijke, en onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dat betekent bijvoorbeeld dat je God kunt leren kennen door de schoonheid van de schepping te waarderen en de wetten van de kosmos te bestuderen. Het betekent ook hermetici al het geschapene respecteerden: de kosmos wordt gezien als een levend organisch geheel en de schepping is een weerspiegeling van het goddelijke. Het credo van de hermetici is ‘zo boven, zo beneden’ en ‘zo binnen, zo buiten’. Eigenlijk is dit vergelijkbaar met de ideeën van de Gaia-aanhangers, of een holistische levensvisie.
De meeste teksten zijn erg positief: zij eren het leven, de schepping en juist ook de seksualiteit tussen man en vrouw. Ook het kwaad in de schepping heeft een functie, het hoort bij het leven, want het bevechten van het kwade, vooral in jezelf, is noodzakelijk om de weg naar omhoog te vinden. De hermetici brengen geen scheiding aan tussen geest en materie, tussen goed en kwaad, god en kosmos..
Daarmee is de hermetica niet-dualistisch: het godsbeeld staat ver af van de christelijke of islamitische God die oordeelt over goed en kwaad. De God van de hermetici is de grote geest, het Ene, het onnoembare. Hij is in alles en alles maakt deel uit van zijn Geest. Dit gaat filosofisch heel ver: God is zo ook de gedachte zelf van de mens, en is op die manier eeuwig scheppend. Je kunt je dat dat voorstellen door te beseffen dat elke gedachte die je hebt de werkelijkheid creëert. Daarmee lijkt deze filosofie ook veel op de Tao.
De hermetici hebben een duidelijk idee van het doel van het menselijk leven. De mens is een evenbeeld van de goddelijke grote geest, maar deze geest is gevangen in ons stoffelijk lichaam en is zijn goddelijke bestemming ‘vergeten’. Het spirituele doel van de mens op aarde is dan ook om onze geest te bevrijden van de 'beperkingen van het lichaam en ons ego'. De weg daar naartoe is het leren kennen en ervaren van de schoonheid van de schepping. Mystiek en wetenschap gingen in de oudheid hand in hand: men kon het goddelijke leren kennen enerzijds uit het beoefenen van astrologie, wiskunde, muziek e.d.[2] De andere weg, de mystieke weg, is die van de werkelijke ervaring van het goddelijke: de ervaring van het wegvallen van grenzen tussen ziel en materie, tijd en ruimte weg en het gevoel van eenwording met het Al of het goddelijke. De hermetici noemden dit de spirituele wedergeboorte.
Hoe werkt dat toch? 55 jaar overheen geleefd...en nu ik eenmaal het begrip hermetica ken, zie ik het overal terug. Niet alleen in de boeken en diverse colleges, maar ook in de tentoonstelling ‘Magisch Egypte’ dit voorjaar in het Museum voor Oudheden in Leiden. Een hele vitrine en een video was gewijd aan de hermetische leer en hoe die nog volop leeft bij de Rozenkruisers en Vrijmetselaars. En in het museum De Pont in Tilburg: daar hangen een aantal meer dan levensgrote schilderijen van Sigmar Polke over Hermes Trismegistos, gebaseerd op de oude vloermozaïeken van Sienna. Daar is de kunstenaar als een ware alchemist te werk gegaan…zoals hij zelf zegt.[3]
Kortom er gaat (weer) een nieuwe wereld open.
Om je iets van de rijkdom en universaliteit van de teksten te laten zien, hierbij een fragment van een hermetische tekst[4]: (gedateerd 1e eeuw na Christus, wrsch. ouder)
‘God’ is oorspronkelijke Geest.
Hij is te groot om bij de naam ‘God’ te worden genoemd.
Hij is verborgen en toch overal zichtbaar
Zijn wezen wordt alleen door denken gekend
maar toch zien we zijn vorm voor onze ogen
Hij is onlichamelijk
maar toch in alles belichaamd
Er is niets dat hij niet is
Hij heeft geen naam
Omdat alle namen zijn naam zijn
Hij is de eenheid in alle dingen
Zodat we hem bij alle namen moeten kennen
En alles ‘God’ moeten noemen.
Vergelijk dit eens met de tekst uit de Tao te King: (gedateerd enkele eeuwen voor Christus, China)
Hij is de vorm zonder gestalte
En het beeld zonder beeltenis
Hij is volkomen chaos en ontglipt je
Tao waarover gesproken kan worden
Is niet de ware Tao.
De naam die men eraan geeft
Is niet zijn ware naam.
Tao is verborgen en naamloos
Maar Tao is grootmoedig
En door Tao vervolmaken zich alle wezens
Door zijn diepte lijkt hij te bestaan
Ik weet niet wie hem heeft voortgebracht
Hij is het beeld van wat aan God vooraf gaat.
[1] Hermes Trismegistos is een wijsgeer aan wie de meeste teksten worden toegeschreven en die mogelijk in werkelijkheid heeft bestaan. (Trismegistos betekent Driewerf Grote, een eretitel). De oudste gevonden teksten zijn van de eerste eeuwen na Christus, maar gaan waarschijnlijk terug naar bronnen uit het oude Egypte. De god Thot bekleedde daar het toen heilige ambt van schrijver die de daden van de overledene opschrijft voordat hij het hiernamaals binnengaat. Hij is boodschapper en bemiddelaar tussen goden en mensen, en fungeerde voor de levenden ook als wijsgeer die de weg kan wijzen naar het eeuwige leven. De latere Griekse Hermes fungeert eveneens als boodschapper van de goden en de begeleider van de zielen naar de onderwereld. Deze is mogelijk gebaseerd op de Egyptische Thot.
[2] Ook in de Renaissance leidde de herontdekking van de hermetische teksten tot een nieuwe bloei in de wetenschappen. De alchemisten zochten de goddelijke kern in de materie door ontleden, verbranden, oplossen van stoffen en legden zo de basis van de moderne wetenschap.
[3] Zie de website van Museum De Pont, tekst onder ‘Polke’ (collectie)
[4] Uit: ‘De Hermetica, de verloren wijsheid van de farao’s opnieuw ontdekt’, Freke &Gandy 1997
