We hebben allemaal wel gehoord over de 144.000 zielen van de
Jehovah’s Getuigen die aan het eind der tijden gered worden. (Je vraagt je dan
altijd af waarom ze zo’n moeite doen om aan de deur zieltjes te winnen: je zou
zeggen dat dit aantal alleen al hun eigen leden omvat, en dat elke ziel erbij
alleen maar leidt tot grote interne concurrentie…) Minder bekend was ik met het
verschijnsel van predestinatie en uitverkorenen in de ‘gewone’ christelijke
kerk. Voor katholieken schijnen
het wat bekendere begrippen zijn maar uit mijn eigen protestantse opvoeding ken
ik het eigenlijk niet[1]. Ik had er
ook niets mee, maar als je er op een filosofische manier naar kijkt – zoals we
nu doen in de colleges - is het eigenlijk wel een intrigerend verschijnsel.
Bij de eerste christelijke gemeenschappen leefden er nog geen ideeën over predestinatie: voor Paulus is Jezus de Verlosser voor iedereen die maar gelooft in de opstanding. In de vierde eeuw zie je echter opeens dat ‘onze’ grote kerkvader Augustinus ermee worstelt en er een sluitend verhaal van probeert te maken. Hij introduceert het dogma van de zondeval en de erfzonde: de mens is zondig en altijd geneigd tot het kwade. Dat komt omdat Adam ongehoorzaam was aan God door van de appel te eten; hij en Eva werden uit het paradijs verstoten, ofwel verdreven van de nabijheid van God. Die zondeval van Adam wordt doorgegeven aan de hele mensheid: dit is de erfzonde. Als mens kun je daarvan wel verlost worden, bijvoorbeeld door een godvruchtig leven te leiden (ook al geeft Augustinus aan dat dat voor een mens nauwelijks te doen is juist vanwege zijn natuurlijke zondige neigingen!). Maar of God je deze verlossing dan vervolgens ook werkelijk geeft, hangt helemaal af van zijn wil, van de genade. Volgens Augustinus wordt een deel van de mensheid wel door God verlost van het kwaad. Dit zijn de uitverkorenen die aan het eind der tijden de ‘stad van God’ bevolken. Maar of je daarbij hoort, weet je nooit en kun je nooit weten: je hebt er zelfs totaal geen invloed op. Alleen God weet dat en heeft zelfs ieder mens voor het een of ander voorbeschikt: de predestinatie. En zelfs de grote Augustinus had aan het eind van zijn leven zijn twijfels of God hem wel zou uitkiezen, ondanks dat hij een in zijn ogen zeer godvruchtig leven leidde – weliswaar na een liederlijk begin – en God als zeer nabij ervoer. Zo’n sombere kijk op de mens helpt niet erg bij de morele opvoeding. Hooguit wordt hierdoor de vrees voor God aangemoedigd - en ondergeschiktheid aan de instituties.
In zijn tijd waren er echter ook nog heel andere
opvattingen: de Ierse monnik Pelagius predikte een heel ander soort
Christendom, meer gestoeld op de filosofische waarden van de oude Grieken. Pelagius
ging ervan uit dat de mens van nature goed is en niet belast is met de
erfzonde. God heeft de mens geschapen met een vrije wil, die hij kan
gebruiken om te kiezen voor goed of kwaad. Als hij het goede doet, zal hij
verlost zijn van de zonde. Je snapt dat er heel wat polemieken tussen deze twee
heen en weer gingen. Ik heb een zeer vilein schimpschrift van Augustinus mogen
bestuderen waarin hij de opvattingen van Pelagius over het bestaan van de vrije
wil systematisch afkraakt. En je raadt ook al wie heeft gewonnen: Augustinus
als invloedrijke bisschop droeg bij aan de verkettering en verbanning van Pelagius
en zijn volgelingen uit de katholieke kerk en het vernietigen van zijn ideeën.
Eeuwenlang hebben Augustinus’ dogma’s over de erfzonde en de
predestinatie het christendom gedomineerd. (Dat dit niet alles weer zo
zwart-wit gezien moet worden blijkt uit dat ook ‘onze’ missionarissen
Bonifatius en Willibrordus afkomstig waren uit klooster met een Ierse, dus meer
positieve, christelijke inslag. Dus is hier, in het noorden van Europa, wat
meer een mengvorm ontstaan, die ook niet zo heel zwaar leunde op het katholieke
gezag uit Rome.) En een hele tijd lijkt er niet zoveel discussie te zijn. In de
hele middeleeuwen was het individueel denken nog niet ontwikkeld en was het vooral
de kerk die voorschreef wat mensen moesten denken. Pas in de late middeleeuwen -
als mensen hun individualiteit ontdekken - komen de ideeën over de zondigheid
van de mens in alle hevigheid terug. Met het ontdekken van het eigen ik en de
vrije wil om ofwel het goede ofwel het kwade te doen, ontstaat
ook het besef van nietigheid: de mens is en kan niets goed doen zonder God. Dan ook ontstaat pas angst - voor een God die de mens straft als hij voor het kwade
kiest. Bij de Reformatie wordt de God van liefde en barmhartigheid dan ook een
‘God der vreze’. Luther, die in 1522 de Bijbel voor het eerst in de volkstaal
vertaalt, geeft natuurlijk ook zijn interpretaties mee. Zo wordt door ‘vertaalfout’
het oordeel dat God zal uitspreken over de niet-rechtvaardigen, niet meer een ‘vonnis’,
zoals de vertaling eigenlijk zou moeten zijn, maar ‘verdoemenis’. Door de net
uitgevonden boekdrukkunst neemt de verspreiding van deze Bijbelinterpretatie
een grote vlucht. Calvijn werkt de ideeën van Luther verder uit en zo
ontstaat de leer van de ‘dubbele predestinatie’: God heeft niet alleen een
groep mensen al uitverkoren, maar zal aan het eind der tijden ook nog eens alle
niet-rechtvaardigen ‘verdoemen’. De consequenties hiervan zien we in delen van
Nederland nog steeds terug (de ‘hel en verdoemenis-preken’).
Interessant overigens dat de katholieke Bijbel deze
vertaalslag heeft gemist…
In de zomer mag ik mij verder gaan verdiepen in de herkomst
van de vrije wil en de predestinatie, en wat men nu toch voorhad met die
uitverkorenen. Ofwel zoals een mede-studente verzuchtte na een hevige
discussie over wie hier nu mee begonnen is: “Wat schiet je er eigenlijk mee op: om uitverkoren te zijn?”
Als ik erachter kom wat je mist als je daar niet toe
behoort, zal ik het je laten weten…
(En als je toevallig een ervaringsdeskundige of kenner bent
van predestinatie en de uitverkorenen hoor ik graag je verhaal!)
