Liggend op de grond onder een grote concertvleugel, luisteren
naar een pianostuk van Arvo Pärt, gespeeld door een bekende hedendaagse
componist.
Zo zaten we daar vorige week met acht deelnemers aan wat uiteindelijk een heel bijzondere workshop zou worden. We hebben veel getekend – vooral in huis vanwege het slechte weer – maar van het tekenen van de spelende componist is niets gekomen. De muziek bij de gedichtencyclus van Rainer Maria Rilke die de bekende Belgisch componist, Piet Swerts[2], hier in een week of drie zou componeren - gevolgd door een webcam op Internet - had hij al in de eerste week klaar. Hij was nu vooral urenlang bezig met het overschrijven van al zijn aantekeningen, in een prachtig getekend notenhandschrift. Wel maakten we kennis met zijn aanstekelijke enthousiasme voor de muziek. En zo hebben we twee van de vier avonden, zittend en vooral liggend op de Perzische tapijten in de kapel, genoten van zijn piaonospel. Aan de hand van muziek van onder meer Bach, Debussy, Schubert en Arvo Pärt liet hij ons de verschillende klanken van drie verschillende concertvleugels horen. Er ontstond op beide avonden een heel bijzondere sfeer waarbij ook klappen niet meer passend was: zo intens was het contact tussen wat Piet speelde en hoe wij luisterden. Ook Piet Swerts zelf was enthousiast over dit zeer intieme concert en de intensiteit.
Ik vraag me nog steeds af waardoor dit nu veroorzaakt werd. Wat kwam er hier samen? De sfeer in het klooster en de kapel - met de intense stilte rondom en de wat gedimde verlichting? De trillingen en energie van de ruimte, zoals Piet zelf schrijft? Waren het de mooie instrumenten, of de bescheiden maar stimulerende eigenaars van het klooster die dit bij elkaar brachten? Of lag het aan de kleine aandachtige groep luisteraars, die toch al in een soort verstilling waren beland door het tekenen?
Het hielp vast allemaal mee. Maar het was denk ik toch vooral de intense speelwijze van Piet Swerts - zelf voortdurend luisterend naar de klanken die de muziek en hij aan het instrument ontlokte – die ons allemaal meevoerde, diep in de muziek en klank. En zo kwamen we zelfs ónder de vleugel terecht: als een experiment om te kijken of de bijzondere muziek van Arvo Pärt anders ‘binnen komt’ als je de klank boven je en om je heen voelt. De door Piet heel licht maar intens aangeslagen ‘klokjesklanken’ van Pärt zongen om je heen en kregen inderdaad wel een heel sterk meditatieve uitwerking - als je het directe contact met andere hoofden en dicht tegen elkaar aan gepakte lichamen tenminste wist uit te schakelen J(hoewel dat voor sommigen misschien juist extra bijdroeg aan de stemming).
Nu weet je uit m’n vorige blogs dat het ervaren van muziek me
inmiddels mateloos boeit en ik heb de volgende dag Piet Swerts dan ook uitgevraagd
naar zijn ideeën en kennis op dit terrein. Verrassend genoeg was hij hier als
musicus nadrukkelijk mee bezig. De theorie van de 15e eeuwse Ficino,
die ik hem voorlegde, dat het horen van muziek eerst een reactie in je fysieke lichaam
teweeg brengt voor dat je hersenen in actie komen, heeft hij zelf ervaren. In
een muzikaal instituut in Duitsland werkt men expliciet met het principe dat
muziek vooral inwerkt op je ‘lymfatisch systeem’ ipv je hersenen. Je keel en strottenhoofd
zijn daarbij verantwoordelijk voor een groot deel van je emotionele reacties,
de rest zit meer verspreid in je lichaam. Zangers komen hier om van dit inzicht
gebruik te maken en meer ontspannen met hun hele lichaam als ‘klankkast’ en met
al hun zintuigen te leren zingen. Maar ook hij als uitvoerend musicus heeft op deze manier totaal anders leren luisteren naar klank en trillingen. Hij vertelde dat hier
zijn manier van spelen vandaan komt: luisteren naar de klank die in een
instrument ligt en hoe je die kunt laten zingen en overbrengen op anderen.
Een heel andere intentie dus dan als musicus je ‘eigen’
kunsten te vertonen… Zou dit dat misschien zijn wat overkomt als je wordt
geraakt door muziek? Is het dus toch de vertolker, degene die zich werkelijk
opstelt als intermediair tussen muziek, instrument en luisteraar, die de snaar
weet te raken?
Ik vond het gesprek en zijn houding in ieder geval een eyeopener;
in alle bijdragen die ik heb gelezen over de betekenis van muziek kom je dit
aspect nauwelijks tegen. Men heeft het meestal over de opbouw van de compositie, over
de samenklank, over emoties die de luisteraar erin legt. Het gaat maar zelden
over de essentiële rol van de uitvoerend musicus en zijn intentie. (Ook Piet Swerts
realiseerde zich dat dit misschien toch iets is waar meer over gezegd en
geschreven moet worden. Ik hoop dat hij dat nog eens doet…[3])
Het gebeurt niet vaak dat je zulke directe ervaringen met kunst
en muziek meemaakt. Samen met de stilte en schoonheid die hier ook volop waren,
is dit denk ik, wel een van de mooiste, meest geestverheffende ervaringen in
ons aardse leven…
PS: Het heeft Bouwe en mij meteen een vakantiebestemming
opgeleverd: onze (fiets)vakantie hebben we inmiddels afgestemd op het
jaarlijkse ‘Musica Sacra’ dat a.s. 14
en 15 augustus vanuit Rosario plaats vindt. Een tweedaags festijn met muziek van
‘s morgens vroeg tot ’s avonds laat, door de beste kleine gezelschappen, afgewisseld
met gezamenlijk lunches en wandelingen.
Er zijn nog kaarten!(www.Musicasacra.be)
[1] Deze
opmerking is natuurlijk niet in de geest van het zen zien tekenen, waarbij
alles het waard is om gezien en getekend te worden ;) . Zie ook
www.zenzientekenen.nl.
[2] Zie www.Rosario.be voor
zijn verhaal over de liederencyclus van Rilke die hij in Rosario van muziek
voorziet.
[3] Voor de
liefhebbers: op zijn website onder het kopje ‘articles’ vind je een paar mooie
bijdragen van over wat muziek voor hem betekent en over de methodiek van het
Lichtenberg-instituut (resp. ‘Op reis naar de kern’, en ‘Zingen op de piano’)
[4] www.cvanherwaarden.nl
