Sommige dingen zijn groter dan je in taal kunt vatten.
Sommige dingen die je scherp voor de geest staan worden mistiger als je het
probeert om te zetten in woorden. Een helder inzicht dat in je opkomt kan
zomaar verworden tot losse flarden, tot constructies die je niet bedoelde te
zeggen.
Hoe ouder ik word hoe meer ik zie wat een kunst het is, of
een geworstel, om met taal werkelijke communicatie tot stand te brengen.
Communicatie blijkt een van de moeilijkste dingen in het leven. Hoewel het mijn
beroep is merk ik dat juist met het toenemen van kennis en ervaring ik me
hierin minder deskundig en zelfverzekerd voel. Steeds meer ervaar ik hoe
woorden de plek innemen van de intentie. Hoe het verwoorden van een gevoel of een
emotie, juist verwarring oplevert en mensen laat verstrikken in taal.
In de stilteweek in januari in Rosario heb ik de kracht van de
stilte heel duidelijk gevoeld. Daar heb ik ook voor het eerst ervaren dat er
een hele andere manier van communiceren is dan met woorden. Dit heeft me de
afgelopen tijd steeds meer gefascineerd. De afgelopen maanden kwam daar ook de ontdekking
van muziek bij, als een vorm van communicatie – tussen mensen en een andere, hogere
(of is het innerlijke?) wereld.
En dit weekend heb ik het opnieuw heel sterk beleefd, in een
weekend met vijf vriendinnen: een vervolg op een inspiratieweekend voor
55+-vrouwen dat ik met een van hen in het voorjaar had georganiseerd. Het was een
prachtig zomers weekend dat we deels aan zee, op het strand, door hebben
gebracht en we voerden mooie gesprekken. Door onze goede intenties en door de
hele bijzondere ervaringen die iedereen inbracht, kwamen we in de gesprekken weliswaar
dicht bij elkaar, maar regelmatig constateerden we toch dat we de beleving en
ervaring aan het ‘stuk’ praten
waren. En gelukkig was er af en toe iemand die de moed had om dat te benoemen…
Gek dat daar moed voor nodig is: het hoort zo bij onze tijd
om werkelijk alles in woorden te benoemen: alle handelingen, alle intenties,
alle emoties, en vervolgens wat dat dan weer oproept bij de ander. Voor het roepen
van “ho, stop”, is dan blijkbaar lef nodig. Soms, als woorden echt te kort
schieten, is er de omarming, de troost, het fysiek laten voelen dat ‘je er bent
voor de ander’. Maar is dat niet net zo verwarrend? Soms is het prettig als
iemand op die manier dichtbij je wil staan. Het kan echter net zo goed een vorm
van valse nabijheid opleveren of een verwijdering. Want hoe kun je werkelijk
iemand nabij komen die kanker heeft doorgemaakt, of die net te horen krijgt dat
een goede vriend is gestorven?
Stilte kan dan veel passender zijn. In de stilte gebeurt er
veel meer dan je denkt. Stilte geeft zoveel meer ruimte om te zien, om te
ervaren wat er is, of wat er in de lucht hangt. Om dichter te komen bij dat wat
er niet gezegd kan worden. Of gewoon te laten zijn wat er is, niet te
verklaren, maar te ondergaan. Noem het het mysterie.
We zijn dat niet gewend in een groep. We worden onwennig,
willen graag iets doen, de stilte vullen, doorbreken. Hoe mooi is het dan dat in
een groep mensen, zoals in dit weekend, er toch stilte kan ontstaan. Omdat
sommige dingen niet gezegd kunnen, maar ook niet hoeven worden. Omdat het te
groot is. Omdat wij moeten buigen voor dingen die we niet meer bevatten, kunnen
verwoorden. Die groter zijn dan wij.
Dit is spiritualiteit voor mij.
In de trein terug las ik een boek over Bergson, bij zijn
leven een groot filosoof – in 1927 zelfs winnaar van de Nobelprijs voor
literatuur omdat hij zo prachtig schreef - en nu volkomen vergeten[1].
Zoals ik inmiddels veel vaker ervaar, sloot dat wat ik van hem las weer heel mooi
aan op waar ik mee bezig was.
Bergson ging ervan uit dat onze hersenen niet onze gedachten
produceren, maar dat er een grotere werkelijkheid is dan wij kunnen bevatten of
waarnemen; een veel groter bewustzijn, waarin ook alles wat wij meemaken wordt
opgeslagen. Onze hersens zijn een soort filter die uit dit grotere bewustzijn
of werkelijkheid datgene selecteren wat we nodig hebben voor ons handelen en
dagelijks leven. Onze hersenen kanaliseren en beperken in feite dus ons
geestelijk leven – nodig om ons leven te kunnen leiden. Soms, bij de grote
momenten, bij dood, verdriet of ouderdom komt er een besef van deze grotere
werkelijkheid tot ons.
Terug naar de woorden: Bergson ziet ook de taal als een
noodzakelijk filter tussen dat grotere bewustzijn en ons dagelijks leven. De
taal zorgt er echter ook voor dat “we tussen de ideeën dezelfde scherpte en precieze
onderscheidingen en dezelfde discontinuïteit gaan aannemen als tussen materiële
objecten”. De taal is volgens hem gemaakt om de materiële werkelijkheid te
labelen, maar toegepast op onze gevoelens, gedachten, fantasieën levert het vooral
kunstmatige onderscheidingen op. Taal doet hiermee niet alleen onze gevoelens
en gedachten tekort, maar ook een grotere achterliggende werkelijkheid die niet
in vakjes is onder te brengen. Wij nemen dan die werkelijkheid niet langer
waar, maar de etiketten die erop zijn geplakt. En ‘zo dringt het woord zich
tussen het ding[2]
en ons”.
En toch kunnen we niet anders dan met alle beperkingen van
de taal proberen het onzegbare over te brengen, zoals ik met deze blogs. :-)
Volgens Bergson zijn het echter de kunstenaars en dichters
die daar een ‘taal’ voor hebben. Daarom als afsluiting hier een tekst van Rilke, die onze gastvrouw dit weekend op ons nachtkastje had gezet:
Heb geduld
met alles wat onopgelost is in je hart
En probeer
je vragen met liefde te bezien
of als
kamers die gesloten zijn
of als
boeken in een volslagen vreemde taal.
Zoek nog
niet naar antwoorden.
Die kunnen
je nog niet gegeven worden,
omdat je
niet in staat zou zijn ze te leven.
En het
gaat erom alles te leven.
Leef nu de
vragen.
Misschien
leef je dan, langzamerhand,
zonder het
te merken, het antwoord binnen.
(Rainer
Maria Rilke)
Meer lezen:
“Wilde beesten
inde filosofische woestijn”, Hein van Dongen en Hans Gerding. Naast de ideeën
van Bergson worden hierin ook de metafysische aspecten van o.a. de filosofie
van Kant en Schopenhauer belicht.
[1] Joke
Hermsen heeft haar mooie boek ‘Stil de tijd’. geheel gewijd aan de idee van
Bergson (1859-1941) dat de tijd die wij hebben geconstrueerd, de geplande
tijd, niet de werkelijk tijd is. Er is een heel andere vorm van tijd, een
innerlijke tijd, die als het ware een doorgaande stroom is, die je niet kunt
meten, opknippen, of voorstellen: le temps durée, of ‘de reële tijd’. Het is
deze tijd die wij ervaren als we even uit de maalstroom van het leven stappen.
[2] Het begrip
‘ding’ heeft Bergson overgenomen van de filosoof Kant en verwijst juist naar de
‘hogere’, of meer essentielere, werkelijke, vorm van het door ons waargenomen
voorwerp of begrip. Vergelijkbaar met ‘de ideeën’ van de dingen van Plato -
alleen situeerde deze de ideeën, anders dan Bergson, in een goddelijke wereld.
