Vorig jaar met Kerst schreef ik een verontwaardigd blog over het christelijke kerstverhaal waarvan de kerk ons eeuwenlang heeft verteld dat het exclusief bij de geboorte van Jezus hoort: de aankondiging aan Maria, de maagdelijke geboorte, de stal en de ster van Bethlehem, allemaal is dit eerder in andere culturen gehoord. Slim of, afhankelijk van hoe je het bekijkt, mooi, bij elkaar gebracht door de evangelisten en vooral door Lucas. Vandaag, weer geïnspireerd door de kerst, wil ik graag iets kwijt over het vierde evangelie, dat van Johannes. Het eerste hoofdstuk daarvan heeft mij altijd geboeid vanaf het moment dat ik de letterlijke verhalen ontgroeid was en zocht naar een spirituelere invulling van het christendom (die ik overigens in de kerk niet vond).
“In den beginne was het Woord
en het Woord was bij God
en het Woord was God.
Dit was in den beginne bij God.
Alle dingen zijn door het Woord geworden
en zonder dit is geen ding geworden, dat geworden is.
In het Woord was leven
en het leven was het licht der mensen;
en het licht schijnt in de duisternis
en de duisternis heeft het niet gegrepen.(...)”
(Joh. 1: 1-5)
Deze tekst wordt in moderne kerkdiensten vaak gebruikt naast het oude kerstverhaal van de schrijver van het Lucas evangelie. Waarschijnlijk omdat het een wat diepere en universelere betekenis aan het kerstfeest geeft die meer past bij de huidige tijd. Het gaat niet meer om het kerstkind, maar om waar het voor staat: het Licht dat in de wereld komt. Maar dezelfde tekst wordt ook wel geplaatst naast het scheppingsverhaal van Genesis; als een meer filosofische verwoording van het scheppingsverhaal?[1] Hoe zit dat eigenlijk?
Hoewel ik de tekst prachtig en poëtisch vond heb ik de betekenis echter – waarschijnlijk net als vele anderen in de kerk - nooit zo goed begrepen. Want wat moet je bijvoorbeeld met zo’n begrip als ‘het Woord’?
En dan blijkt ook nu weer dat zo’n tekst op een hele andere manier gaat leven als je deze in de context van de tijd kunt bekijken. Via een eerdere studieopdracht ontdekte ik al dat de schrijver van het Johannes-evangelie, die waarschijnlijk in de 1e of 2e eeuw na Christus leefde, bekend moet zijn geweest met de oude Joods-griekse filosofie. Het eerste hoofdstuk ademt die sfeer en lijkt op oude filosofische teksten gebaseerd. Er is ook een duidelijke stijlbreuk tussen het eerste hoofdstuk en de rest van de tekst van het evangelie; het fungeert als een soort preambule voor de rest van het verhaal. De Griekse filosofie was in die tijd onder joden ook goed bekend en het begrip Woord was daarin heel gangbaar. Het is een vertaling van het Griekse woord logos, wat staat voor het ‘denken’ of het ‘ontwaakte bewustzijn' [2] Een associatie met het doorbreken van ‘het licht’ in het bewustzijn van de mens is dan gauw gelegd. Zelfs het woord Christus bestond al: dit betekent ‘gezalfde’ en werd ook voor oudere koningen en mogelijke messiassen gebruikt waarvan er vele rondliepen in die tijd. En dan herken je een intelligente schrijver die een nieuwe religie wil propageren: wat ligt er meer voor de hand dan een mooie connectie te maken met het verhaal van Jezus van Nazareth als de Christus die in de wereld is gekomen om de mensheid het licht te brengen[3]… Vat je ‘m?
De betekenis van het Woord, de logos, als het ontwaakte bewustzijn van de mens, brengt me vervolgens ook naar de scheppingsmythen waarvan ik er de afgelopen weken - ook voor mijn studie - tientallen heb gelezen. Wat de schrijver hier namelijk ook doet is teruggrijpen naar een oud scheppingsverhaal dat in die tijd onder de joden bekend was - zie het boek Genesis (de Tora of het Oude Testament waar Genesis nu deel van uitmaakt werd pas enkele eeuwen als reactie op het groeiende Christendom samengesteld!). In dat verhaal zweeft of wervelt een wind of geest over de oerwateren en schept de materie door de dingen te benoemen[4]. De evangelist vertaalt dit dan - heel poëtisch, maar vooral ook passend bij het filosofisch denken in die tijd – met het Woord, logos of bewustzijn[5]. Hij maakt vervolgens de link compleet door Jezus aan te wijzen als het Woord, het bewustzijn van God, waarmee de god van Genesis schept. Waarmee hij hem dus positioneert als: beginnend bij God en eindigend bij God.
Enorme goede marketeers en ‘story-tellers’ avant la lettre, die evangelisten. Dát is de manier om een jonge religie onder de mensen te brengen. Zo is dat trouwens altijd gegaan, overal ter wereld: leg verbindingen met het heersende geloof of denkbeelden onder mensen, gebruik oude ‘heidense’ plaatsen, data en legenden en leg er iets nieuws of een nieuwe invulling overheen.
Intelligente constructie…en ook: mooi filosofisch.
[1] In een rouwdienst waar ik afgelopen week met mijn moeder heen was, stonden deze teksten ook naast elkaar ‘op het programma’. Het was een erg traditionele kerkdienst en ik was benieuwd wat de dominee met de tekst ging doen in zijn preek. Helaas miste hij de context en misbruikte hij - zoals zovaal gebeurt – de tekst om de kerkgangers met de noodzaak van het geloof in de ‘Schrift’ (zijn interpretatie van het ‘Woord’) om de oren te zwaaien.
[2] Philo van Alexandrie, een bekende joodse wijsgeer die leefde rond de jaartelling noemt in zijn filosofische teksten de logos al de Zoon van God. Dit was nog zonder de connotatie met Jezus van Nazareth.
[3] Meer filosofische christenen uit de eerste eeuwen na Christus legden verbanden tussen de ideeën van het christendom en de Griekse en Romeinse wijsbegeerte. Justinus en later Origines (3e eeuw) betoogden dat de mens door zijn verstand (logos) deel heeft aan de goddelijke Logos, het Woord. Uit de eeuwige vader komt de Logos als de eerstgeborene en als het oerbeeld van al het geschapene voort. Door hem heeft God de wereld geschapen. Het goddelijke is verspreid als zaad in de schepping en met name in de met reden begaafde wezens. Men zei dat wat de oude wijsgeren aan waarheid bezaten hun door de Logos was geschonken, maar die goddelijke Logos werd echter pas ten volle openbaar door de menswording in Jezus Christus.
[4] Genesis 1:1-3
“In den beginne schiep God de hemel en de aarde. De aarde nu was woest en ledig en duisternis lag op de vloed, en de Geest Gods zweefde over de wateren. En God zeide: Er zei licht; en er was licht…”. etc.
De Naardense Bijbel vertaalt dezelfde tekst overigens zo:
“Sinds het begin is God schepper – van de hemelen en de aarde. De aarde is woestheid en warboel geweest, met duisternis op het aanschijn van de overvloed, - maar de adem van God reeds wervelend over het aanschijn van het water. Dan zegt God: kome er licht! - en er kómt licht….”
Overigens is dit scheppingsverhaal waarin een geest schept door denken of taal niet uniek: een vergelijkbare mythe waarin een God zo aarde en lucht scheidt, licht en donker en alle materie creëert, komt over de hele wereld voor, o.a. ook in India en bij de Maya’s.
[5] De hermetische teksten, die waarschijnlijk voorlopers zijn van de Griekse filosofie, beschrijft de logos als het idee der ideeën en de eerste gedachte van de grote geest van God, waardoor hij het universum schept.
