Al een tijd lang zoemen in mijn hoofd gedachten over de beperktheid
van taal. In m’n vorige blog heb ik er iets van aangeraakt maar door een aantal colleges
over fenomenologie kom ik nu hetzelfde onderwerp nog iets nader. Voor het tentamen moest ik een eigen ervaring of gebeurtenis
te beschrijven op een fenomenologische
manier. Dat betekent: diep in de ervaring duiken
en elk oordeel, elke interpretatie van je ervaringen, filosofisch, psychologisch
of wat dan ook, zien te vermijden. Het betekent dat je veel van wat je hebt geleerd
moet loslaten.
Normaal ben je tijdens het schrijven immers tegelijkertijd ook aan het construeren, aan het mooi laten lopen van zinnen. Je doet allerlei toevoegingen om de lezer mee te nemen in het verhaal of om beter te laten overkomen wat je bedoelt, maar daardoor neem je ook afstand van dat wat je beschrijft; je reflecteert en oordeelt.
Normaal ben je tijdens het schrijven immers tegelijkertijd ook aan het construeren, aan het mooi laten lopen van zinnen. Je doet allerlei toevoegingen om de lezer mee te nemen in het verhaal of om beter te laten overkomen wat je bedoelt, maar daardoor neem je ook afstand van dat wat je beschrijft; je reflecteert en oordeelt.
Eerder in mijn studie heb ik een aantal praktijkcolleges gehad over autobiografisch schrijven. Dat
kwam bij deze opdracht goed van pas. Je neemt een voorval uit je leven en je beschrijft
alles wat er op dat moment gebeurde, wat je voelde, hoe je omgeving eruit zag, hoe
de sfeer was. De opdracht is om niet na te denken over wat je gaat schrijven,
maar je pen het werk te laten doen en niet van papier te halen tot alles
gezegd is. Zonder je te bekommeren om punten, komma’s, of goed lopende
zinnen. Ondanks de soms ‘stamelende’
schrijfstijl, afgebroken zinnen en losse woorden, blijk je bij teruglezen de gebeurtenis op een veel directere
manier te beleven met alle emoties die erbij hoorden. Vaak ook komen
onverwachte dingen boven waarvan je niet meer dacht dat je ze wist. (Het populaire levensverhalen schrijven maakt ook gebruik van deze techniek.)
Het autobiografisch schijven maakt in feite gebruik van de fenomenologische
methode.
De fenomenologie ontstond als een reactie op de eenzijdige ontwikkeling van het rationele en materialistische denken van de 19e eeuw. Henri Bergson en William James waren de voorlopers; Edmund Husserl en Merleau Ponty werkten de fenomenologie verder uit tot een filosofie. De existentialisten, zoals Sarte en Beauvoir, borduurden hier weer op voort.
De fenomenologie ontstond als een reactie op de eenzijdige ontwikkeling van het rationele en materialistische denken van de 19e eeuw. Henri Bergson en William James waren de voorlopers; Edmund Husserl en Merleau Ponty werkten de fenomenologie verder uit tot een filosofie. De existentialisten, zoals Sarte en Beauvoir, borduurden hier weer op voort.
De achterliggende gedachte van de fenomenologie is dat er een andere, grotere,
werkelijkheid is dan die wij met ons denken kunnen bevatten. Onze hersens
filteren in feite die werkelijkheid tot hanteerbare onderdelen. We kunnen wel iets van die
ruimere werkelijkheid leren kennen door terug te grijpen op de
directe ervaring: als je de ervaring voor zich laat spreken, zonder deze dus te
rationaliseren, kun je in contact komen met, wat sommigen noemen, een metafysisch werkelijkheid.
Henri Bergson schreef al dat het vooral kunstenaars zijn die
een ‘lijntje’ met zo'n andere realiteit hebben en die in staat zijn om ons daarvan iets te laten zien of voelen. In het begin van de 20e
eeuw waren het ook schrijvers als James Joyce en Virginia Woolf en Marcel
Proust die beïnvloed werden door deze gedachte. Zij poogden die hogere werkelijkheid te vangen door in een volkomen andere taal dan tot dan toe
gebruikelijk was hun directe ervaringen te beschrijven. Hun schrijfstijl zuigt
je mee in de binnenwereld van de hoofdpersoon of schrijver, in een eindeloze stroom
van gedachten en gevoelens (‘stream of consciousness’ of ‘monologue interieur’)[1].
De paradox bij fenomenologisch schrijven is dat innerlijke
ervaringen vaak voelen als een stroom, een onlosmakelijk geheel van inzichten
en gevoelens, terwijl je voor het verwoorden ervan rationele taal nodig
hebt. Taal die, zoals Bergson zegt, onderdeel is van de materiële wereld en juist gericht is op het onderscheid maken tussen de dingen, op het oordelen en plakken van etiketten. Dit is de paradox waar de
schrijvers van de Stream of Consciousness
ook grip op probeerden te krijgen. In tegenstelling tot wat er in het autobiografisch schrijven gebeurt – het schrijven in een soort flow - waren zij vaak juist eindeloos bezig met het creëren van
precies de juiste taal om die binnenwereld over te brengen.
Op zoek naar nog levende denkers over fenomenologie stuitte
ik op een Nederlandse Canadees die geprobeerd heeft door te dringen tot deze
paradox en het wezen van het fenomenologisch schrijven, Max van Manen. Hij zegt
dat een goede fenomenologische tekst ertoe leidt dat we plotseling iets ‘zien’
op een manier die een begrip van alledaags ervaringen verrijkt.
“Het op een creatieve
manier plaatsen en groeperen van woorden roept beelden op die ons kunnen
beroeren – ze informeren ons doordat ze ons vormen - en creëren zo een effect op
ons. Als dit gebeurt, dan raakt taal ons in de ziel.”
En:
Kees Voorhoeve, docent Zingeving en Samenleving aan de
hogeschool van Amsterdam beschrijft fenomenologie als een radicale manier om
door te dringen tot het wezen van de
dingen. Hij zegt dat de levende ervaring zich niet beperkt tot de
zintuiglijke of psychologische wereld en een spirituele oorsprong heeft. Het fenomenologisch schrijven is er
opgericht ‘alle ervaringen als onthullingen van de levende werkelijkheid te
zien’. Hij komt
met oefeningen die sterk overeen komen met de waarnemingsoefeningen die we ook gebruiken
in het zenzientekenen. (Waarvan ik me nu ook realiseer dat dit eigenlijk ook een vorm van fenomenologie is!)
Schrijven als een spirituele ervaring: daar herken ik wel iets van toen ik voor mijn tentamen een
‘fenomenologisch’ beschrijving maakte van een nacht in de Egyptische woestijn.
Ik begrijp nu wel beter waarom ik met mijn blogs soms zo
frustrerend lang aan het worstelen ben. Voor het verwoorden van dat wat ik in
deze studie soms opdoe aan mooie diepe inzichten, schiet mijn taal helaas nog
steeds te kort…
Boeiende
materie? Op www.phenomenologyonline.com (de site van Max van Manen, prof.emeritus University
of Alberta) vind je - prachtig beschreven- wat fenomenologie kan betekenen.
Een artikel over fenomenologie en spiritualiteit vind je op: www.meditatiemystiek.blogspot.nl/2011/09/fenomenologie-en-spiritualiteit.html
Mijn complete tentamen met een aantal zaken van hierboven uitgewerkt, mag je ook opvragen bij mij!
[1] In mijn
tienerjaren was ik gek op de boeken van Virginia Woolf. met name op The Waves: een roman die eigenlijk eén
groot doorlopend gedicht vormt. Nauwelijks te lezen maar wel zo mooi dat ik er
steeds weer naar teruggreep. Net zo’n ervaring moet voor sommigen het lezen
geweest zijn Ulysses of ‘Op zoek naar de verloren tijd’ van Proust
