Het hindoeïsme is de oudste godsdienst ter wereld. Voor zover je daarvan kunt spreken: in mijn colleges wordt het namelijk bestempeld als een ‘religieuze filosofie’. Het verschil? Kort samenvat: er is geen eenduidige God die verantwoordelijk is voor deze wereld, die jou regels oplegt of je beoordeelt. Een wonderlijke uitspraak als je die voor het eerst hoort en als je denkt aan de enorme hoeveelheid ‘goden’ die het hindoeïsme rijk is…
Het boeddhisme is later ontstaan, als een afsplitsing van het hindoeïsme, ca. 600 BCA (vChr). Waarschijnlijk wel ontwikkeld door een historische figuur, Siddharta Gautama, maar vooral uitgedragen door een groep monniken die de tijd rijp achtte voor mensen om een snellere verlossing uit het lijden van de wereld en de cyclus van wedergeboorten te bewerkstelligen dan de eindeloze reeks incarnaties van het hindoeïsme. Door het innemen van een strengere levenshouding en juiste training van de geest via meditatie, leerde men, is het mogelijk om deze verlossing al in dit leven te bereiken.
Het boeddhisme neemt tegenover het hindoeïsme ongeveer eenzelfde positie in als bij ons het protestantisme tegenover het katholicisme - zoals onze docent opmerkte. Dit statement geeft wel meteen een goed beeld van de samenhang. Ook de aanwezigheid van allerlei mengvormen wordt opeens veel begrijpelijker. Nepal is namelijk een grote verwarrende smeltkroes van hindoeïsme, boeddhisme en natuurreligies. Neem nu onze gids tijdens de trekking, Vishnu: van huis uit een hindoe, respecteerde hij de vele boeddhistische bouwwerkjes onderweg altijd door er links omheen te lopen. Elk groot gebedswiel bij een gompa (boeddhistisch klooster) liet hij even flink draaien. Maar bij de beroemdste hindoeïstische tempel hoog in de bergen, vond hij het ijswater van de 108 fonteinen toch te koud om eronder door te lopen (wat hem het eeuwige leven had kunnen opleveren…)
Een ander mooi voorbeeld: de jonge Tibetaanse non die eten en onderdak voor de gasten verzorgde in het kleine nonnenklooster in de bergen, vroeg Bouwe en mij een fles van het ‘heilig’ water uit de ‘mond van de tijger’ van de Shiva-tempel mee te nemen toen we deze top gingen beklimmen. Achteraf vertelde ze dat deze bron is ontstaan doordat Boeddha zijn vingers daar in de berg had gestoken. Het maakte blijkbaar niet uit dat er vervolgens een heilige plaats van Shiva van is gemaakt, waarbij het Boeddhawater uit een hindoeïstische tijgerkop stroomt.
Tijdens onze trekking bleef ik aan onze gids maar vragen - behept als wij westerlingen zijn met het willen indelen en onderscheiden - of het ene dorp nu boeddhistisch was of hindoeïstisch. Het antwoord bleef vaak onduidelijk. Het heeft denk ik te maken met, zoals ik ergens las: “door boeddhist te worden, hou je niet op hindoe te zijn”.Realiserend dat de ene religie voortkomt uit de ander, is het begrijpelijk dat er hindoeïstische goden voorkomen in boeddhistische tempels of andersom. De hindoeïstische godentriade Brahma, Vishnu en Shiva worden door boeddhisten gezien als ‘avatars’ van de Boeddha en hebben een belangrijke plek in het godenpantheon. Andersom blijkt Boeddha door hindoes als de negende incarnatie van Vishnu te worden gezien: de god van goedheid en mededogen. Overeenkomst is in ieder geval dat beide religies ervan uitgaan dat de mens zelf goddelijke van aard is, en dat het doel van de mens op aarde is om terug te keren naar het goddelijke[1]. Het belangrijkste inhoudelijke verschil tussen beiden zit in de snelheid waarop je dat goddelijke kunt bereiken: in vele levens waarbij je langzaam opklimt in de hiërarchie (mits je goed karma hebt opgebouwd), of sneller, via een strengere levenshouding en meditatie. Je ziet dat het boeddhisme dan ook vooral een monniken-religie is.
Voor de belangrijkste latere stroming van het boeddhisme, het mahayana, is het mededogen met de andere en de wereld overigens het hoogste goed: het helpen van de ander staat hoger in aanzien dan het streven naar verlossing voor jezelf. Vreemd genoeg leidt dit mededogen met de ander die niet verlost is niet tot het ‘zieltjes winnen’ of tot het afwijzen van andersdenkenden - anders dan bij het Christendom en de Islam. Wel willen mensen, of is het hun opdracht, om kennis en wijsheid te delen. Dat merkten we aan de Tibetaanse vluchtelingen die, ondanks hun vaak zeer armelijke en eenzame bestaan, heel warm en hartelijk zijn en belangstellend waren naar wat ons dreef. Regelmatig konden ze je vanuit een innerlijke rust en wijsheid een vraag stellen die je even uit het lood bracht. In de Tibetaanse kloosters, de gompa's, schijnt ook gebruik te zijn dat je alleen wordt benaderd als je aangeeft dat je daar behoefte aan hebt. (Helaas betekent dat ook - omdat ik niet opdringerig wilde zijn – dat ik weinig inzicht heb gekregen in de nogal ingewikkelde beeldentaal van het Tibetaans boeddhisme.)
Voor de belangrijkste latere stroming van het boeddhisme, het mahayana, is het mededogen met de andere en de wereld overigens het hoogste goed: het helpen van de ander staat hoger in aanzien dan het streven naar verlossing voor jezelf. Vreemd genoeg leidt dit mededogen met de ander die niet verlost is niet tot het ‘zieltjes winnen’ of tot het afwijzen van andersdenkenden - anders dan bij het Christendom en de Islam. Wel willen mensen, of is het hun opdracht, om kennis en wijsheid te delen. Dat merkten we aan de Tibetaanse vluchtelingen die, ondanks hun vaak zeer armelijke en eenzame bestaan, heel warm en hartelijk zijn en belangstellend waren naar wat ons dreef. Regelmatig konden ze je vanuit een innerlijke rust en wijsheid een vraag stellen die je even uit het lood bracht. In de Tibetaanse kloosters, de gompa's, schijnt ook gebruik te zijn dat je alleen wordt benaderd als je aangeeft dat je daar behoefte aan hebt. (Helaas betekent dat ook - omdat ik niet opdringerig wilde zijn – dat ik weinig inzicht heb gekregen in de nogal ingewikkelde beeldentaal van het Tibetaans boeddhisme.)
Dat er geen zendingsdrang is komt, neem ik aan, door de levensfilosofie van beiden dat ieder z’n eigen weg heeft te gaan en elk mens z’n eigen ontwikkeling heeft te volgen. Het heeft dan geen zin om mensen te overreden om een bepaalde levenswijze aan te nemen. Helaas – en tot boosheid van veel Nepalezen - zijn het juist de christelijke organisaties in Nepal die actief zijn met het bekeren van mensen. En met het christen-worden, krijgen mensen intolerantie ingegoten ten opzichte van alle andere religies. Dit werkt zeer ontwrichtend in een land dat bestaat bij religieuze tolerantie. (In Nepal blijkt om die reden het bekeren van mensen zelfs bij wet verboden…)
Een passende afsluiting voor deze blogs over mijn ervaringen in Nepal vind ik deze mooie tekst van de 14e Dalai Lama - die ik in een van de kloosters als wanddoek heb gekocht:
Alle religions share a common root,
which is limitless compassion.
They emphasize human improvement,
love, respect for others, and compassion
for the suffering of others.
In so far as love is essential in every religion,
we could say that love is a universal religion.
But the various techniques
and methods for developing love
differ widely between traditions.
I don’t think there could ever be just one single
philosophy or one single religion.
Since there are so many different types of people,
with a range of tendencies and inclinations,
it is quite fitting that there are differences between religions.
And the fact that there are so many different
descriptions of the religious path
shows how rich religion is.
(Daar kunnen we hier nog een puntje aan zuigen, is het niet?)
[1] Een mooie illustratie is de standaardgroet in Nepal: ‘Namaste’, wat betekent: ‘ik groet de God in jou’. (Gebracht met de handen naar elkaar en naar het hart met een lichte buiging).
