Even een uitstapje naar de ervaring in plaats van de theorie. Dat kan wel een keer in deze passietijd, denk ik. Niet alleen Nepal blijkt namelijk over te lopen van religieuze uitingen. Misschien komt het door mijn huidige gepreoccupeerdheid, maar ik zie en hoor de laatste tijd om mij heen voortdurend mensen die bezig zijn met zich te verhouden tot ‘het goddelijke’, of, meer seculier benoemd, ‘de zin van het bestaan’. Terwijl ik toch dacht dat ik gewoon naar de film ging, naar een tentoonstelling van een hedendaags kunstenaar, een interessante lezing...
Kijk, als je kiest voor de Johannes Passion, weet je natuurlijk dat je naar een vorm van Evangelie-voordracht gaat. In de versie van de Reisopera die ik zaterdagavond met Liesbeth in de schouwburg heb gezien zag ik echter voor het eerst een theatrale versie: het koor waren tevens acteurs die het verhaal en de tekst – sober en soms abstract – prachtig uitbeeldden. Voorheen kwam ik eigenlijk alleen voor de prachtige muziek van Bach, die me een aantal uren in goddelijke sferen laat vertoeven. Maar gek genoeg komt juist in deze schouwburgversie (wereldlijker kan het toch niet?) de inhoud van het verhaal sterk binnen. Niet dat ik er gelovig van wordt, maar je kunt niet anders dan worden geraakt door de grote universele, menselijke en ook actuele vraagstukken die het verhaal ook verwoordt: de worsteling tussen het meegaan met de emotie van de groep en je eigen bevindingen (Pilatus), het verdriet om het verloochenen van een vriend (Petrus) en het loslaten van een geliefde (Maria). Een aanrader – mocht je er nog naartoe kunnen!
Natuurlijk was ook de lezing ‘kunst en religie’ in de Nicolaïkerk een keuze van mijzelf: ik was er vast niet heen gegaan als ik deze studie niet deed. De lezing - door Hans Hartog de Jager van de NRC – werd vooraf gegaan door een moderne compositie van orgel en altsax. Orgelmuziek is zo ongeveer het laatste waar ik vrijwillig naar toe zou gaan, maar ik ontkwam er niet aan en ook was mijn nieuwsgierigheid wel gewekt door de titel: Rothko. Hypermoderne muziek[1] in de sfeer van Reich, gecombineerd met lichtbeelden van schilderijen van Rothko, en dat in zo’n grote, lichte kerk. Werkelijk een spirituele ervaring!
De lezing daarna was interessant maar ging vooral over het verschil tussen katholieke en protestantse kunst en kunstbeleving (ofwel over kunst met een meer of minder dik opgelegde boodschap) maar bleek uiteindelijk minder aan mijn verwachtingen van de ochtend te beantwoorden dan de tien minuten muziek met beeld. Zonder woorden…
Dan tenslotte de tentoonstelling van Anselm Kiefer. Dringend aangeraden door Anette, reden Bouwe en ik twee weken geleden op zondagochtend vroeg - de laatste ochtend waarop de expositie nog te zien zou zijn (helaas, lezer!) - naar Antwerpen om in een overweldigende tentoonstelling terecht te komen. De enorme zalen van het grote museum voor Schone Kunsten waren voor deze gelegenheid allemaal ontruimd om de enorme werken van deze nog levende kunstenaar te kunnen tonen. Degenen die mij kennen weten dat Kiefer een van mijn inspiratiebronnen is, vooral wat materiaalgebruik betreft: lood, aarde, grassen, akkers en aardekleuren. Ik heb een dikke catalogus van zijn werk en ik heb ooit enkele werken in het echt gezien in Düsseldorf. Waar ik toen wat minder mee had was zijn thematiek: hij houdt zich voortdurend bezig met het verwerken van de schuld van Duitsland aan de oorlog. Dat verbeeldde hij in de eindeloze reeks ‘schuldige landschappen’ en in complete vliegtuigen en oorlogschepen die soms aan zijn schilderijen bevestigd zijn.
Wat ik nu voor het eerst zag was het gebruik van de mythologie en de enorm zware, religieuze symboliek: de ladder van Jacob, de sefiroth uit de Joodse mystiek, alchemistische elementen, Lilith de verbeelding van het ‘kwaad’ en voorgangster van Eva, en in zijn laatste werk de ruïne van de toren van Babylon. De teksten bij de tentoonstelling gaven helaas niet zo heel veel uitsluiting over het waarom, maar je zou kunnen zeggen dat hij de verschillende vormen verbeeldt waarin het Kwaad zich manifesteert, en hoe hieruit te ontsnappen. Hoewel je zou denken dat zijn werk daardoor nog zwaarder en beladener wordt, krijgt het ook meer lagen; je ziet opeens meer betekenissen. Misschien ligt het ook aan de enorme omvang van de werken dat ze zoveel indruk maken – sommigen beslaan een complete en enorme wand waardoor je niet alles in een keer overziet en je er van allerlei afstanden naar moet kijken. Je staat er bijna in, alsof je met je neus op de gebarsten aarde ligt, je ziet tegelijk ook de fragiliteit van grassen en bloemen, je verwondert je over de transparantie die lood kan krijgen. Je verbaast je over hoe eén man zo’n productie tot stand kan brengen. Ook dit was een van de verrassingen van afgelopen weken.
Ik geloof dat ik hiermee dit wil zeggen:
Kunst en muziek zijn de beste talen om spiritualiteit te ervaren. Ze leiden je sneller naar spirituele beleving dan veel woorden of een toelichting.
Leiden kennis en woorden daar dan helemaal niet toe?
Soms vraag ik mij dat af - net als mijn vriendin(nen) om mij heen geloof ik. Helpt al dat lezen en studeren mij nou om religie te begrijpen of een antwoord te vinden op de vraag naar het doel of de zin van het leven? Ondanks (of misschien toch dankzij) de ervaringen van hierboven neig ik er toch toe om mijn docenten gelijk te geven die zeggen dat ‘het opdoen van kennis over het religieuze of transcendente, de eigen (spirituele) beleving versterkt’. Ofwel: de wisselwerking is essentieel. Immers: ik herken nu de symboliek en de beelden, weet waar het voor staat, ik leg vooroordelen af, het doet me dieper nadenken en in denkbeelden van anderen verplaatsen.
NB: Om alle misverstanden te voorkomen en je van mij te vervreemden, wil ik voor het woord spiritualiteit wel even de betekenis bijvoegen die ons in de studie wordt bijgebracht - en die deze week door Willigis Jäger op de Business Spiritualiteit-kalender als volgt is verwoord:
‘Een spirituele weg die je niet vertrouwd maakt met het dagelijks leven, is een dwaalweg”.
Hierbij een paar linken naar een bespreking van de Kiefer-tentoonstelling en een documentaire uit oktober het Uur van de Wolf. Ook op Youtube vind je allerlei filmpjes die inzicht geven in Kiefers’s werken en denken:
