In januari schreef ik enkele verontwaardigde blogs naar aanleiding van de ontdekking dat er ook hele andere ideeën waren over de betekenis van de leer van Jezus, dan die de kerk ons heeft overgebracht. De colleges die ik nu volg over het ontstaan van het christendom, openen weer een nieuwe wereld. Natuurlijk had ik kunnen bedenken dat het zo geweest moet zijn, zo veelkleurig, zo levendig…
Nadat Palestina in de eeuwen voor Christus langzaam overheerst raakte door de Griekse cultuur, veroverden de Romeinen het land. Griekse Spelen in de heilige tempel in Jeruzalem, de Romeinse keizer als God, hoge belastingen: geen wonder dat veel joden dachten dat de beloofde Messias wel snel zou komen. Dit zou een nieuwe aardse koning zijn die hen - als uitverkoren volk - letterlijk zou bevrijden van de Romeinen. Je begrijpt dat er in die tijd dus vele messiassen opstonden in Jeruzalem. Even zovele eindigden aan het kruis, omdat de Romeinen alle ‘rebellen’ hardhandig bestreed. Jezus was dus historisch gezien een van de velen.
Hoe kan het nu dat er op basis van het leven van deze Jezus een van de grootste wereldreligies is gesticht?
De twaalf leerlingen die hem volgden in de drie jaar dat Jezus rondtrok en predikte, bleven na zijn dood bij elkaar komen om hem te gedenken en zijn woorden uit te dragen aan anderen die daarin waren geïnteresseerd. Langzamerhand ontstonden er daarbij allerlei kleine christengemeenschappen die in huiskamers discussieerden over de betekenis van zijn woorden. Een ‘leer’ was er nog niet. Deze eerste christelijke gemeenschappen hadden een grote aantrekkingskracht. Man, vrouw, slaaf en rijke werden als gelijken gezien, conform de leer van Jezus. Persoonlijk bezit werd gedeeld - misschien ten dele ook omdat men er aanvankelijk nog vanuit ging dat Jezus snel terug zou komen om het hemelse rijk te stichten, zoals hij immers had beloofd…
De eerste geschreven bronnen over Jezus zijn niet de evangeliën, maar de brieven van Paulus, gericht aan de christelijke gemeenschappen die na de verwoesting van de tempel in 70 na Chr. verspreid waren geraakt over het Middellandse Zeegebied. Paulus heeft door zijn reizen langs deze gemeenschappen een grote boost gegeven aan het christendom. Hij was uiteindelijk degene die het christendom toegankelijk gemaakt voor niet-joden.
In die tijd bestonden er zeer veel verschillende religies en wijsheidsleren naast elkaar, meegebracht door de Grieken en, later, door de Romeinen veroverde volken. Alexandrië was een miljoenenstad waar alle intellectuelen naar toe trokken – ook vanwege de grote bibliotheek waarin alle wijsheid en wetenschappelijke kennis van de wereld was opgeslagen. Er leefden hier, naast Grieken, Romeinen, Egyptenaren en oosterlingen, meer joden dan in Palestina. Er waren levendige disputen tussen intellectuelen over ethiek, normen en waarden, over de ziel en het leven na de dood. Een scheiding tussen filosofie en religie, tussen het denken over de zichtbare en de niet-zichtbare wereld was er overigens nog nauwelijks.
Mondelinge overdracht van wijsheid werd overigens als veel meer waard gezien dan het geschreven woord. De meeste religies waren mysterie-cultussen: een leerling werd gedurende enkele jaren opgeleid en ingewijd als deze eraan toe was. (Het ‘volk’ hield zich slechts aan enkele vastgelegde rituelen zoals tempelbezoek of offeren). Ook het vroege christendom in deze streken was gebaseerd op jarenlange studie en inwijding. Het is daarom ook niet bijzonder dat de woorden, de leer en het leven van Jezus pas enkele decennia later zijn opgeschreven: toen er allerlei interpretatiegeschillen gingen ontstaan en er behoefte was aan het vastleggen van de juiste uitleg.
Door recente archeologische vondsten weten we inmiddels dat er in de eerste eeuwen na Christus tientallen ‘evangeliën’ zijn geschreven: waarschijnlijk meer dan dertig. Naast de bekende vier evangeliën zijn dat bijvoorbeeld die van Thomas, van Filippus, van Maria Magdalena, van Judas. Elk van de christengemeenschappen legde zo hun eigen visie op de leer van Jezus vast[1].
Hoewel het dan wel erg lang wordt kan ik het niet laten om er toch een paar van deze ‘visies’ uit te pikken, om te laten zien hoe veelkleurig het christelijke gedachtegoed eigenlijk was:
De vier canonieke evangeliën
Zoals we weten, hebben maar vier evangeliën de toets der kritiek van de kerk doorstaan: dat van Marcus, Mattheus, Lucas en Johannes. Boosdoener daarvan is Ireneus, bisschop in Lyon in de 2e eeuw na Christus. Hij wilde alle discussie over de ware betekenis beslechten koos daarvoor die evangeliën die een eenvoudig te vatten visie van het christendom vertegenwoordigden: die van het geloof in de persoon Jezus als de Zoon van God die gestorven was ‘voor onze zonden’. De selectie heeft niets te maken met de vermeende authenticiteit van de teksten - hoewel ze wel tussen 50 en 90 zijn geschreven. De schrijvers van deze vier evangeliën hebben namelijk voor hun ‘blijde boodschap’ rijkelijk geput uit oude mythen, andere religies en wijsheidsleren.
Dat het Johannes-evangelie in de selectie overeind is gebleven in deze reeks is trouwens opmerkelijk. Het is een tamelijk esoterisch en ook wel gnostisch evangelie: een visie waar de nieuwe ‘kerk’ niets van moest hebben. Waarschijnlijk is dat gebeurd om de gnostische christenen – oorspronkelijk de grootste groep christenen – en een invloedrijk man als Valentinus, te paaien (zie verderop).
Een curieus detail: naast de kruisdood is voor het christendom vooral de lichamelijke opstanding van Jezus het meest essentiële onderdeel van het geloof. Laat nou net die opstanding pas later aan de evangeliën zijn toegevoegd! Paulus is er al niet duidelijk over en ook het Marcus-evangelie, dat men als oudste van de vier evangeliën bestempelt zegt er oorspronkelijk nog niets over. Pas in de latere versies uit de 4eeeuw is de opstanding toegevoegd. Manipulatie? Misschien ook onbegrip: volgens de meer esoterische visie zou de werkelijke betekenis van de opstanding van Jezus niet het fysieke lichaam betreffen, maar de geest. Omdat de gnostische visie in later eeuwen werd verboden is deze betekenis door velen later niet meer begrepen. (En wat een consequenties…!)
Het Thomas-evangelie
In onze tijd, waarin we zelf graag de inhoud van teksten en wijsheidsleren op hun merites beoordelen, zijn natuurlijk de werkelijke woorden van Jezus en zijn oorspronkelijke boodschap het meest interessant. En deze, weten we nu, zijn vastgelegd in het Evangelie van Thomas, dat waarschijnlijk rond 40 na Christus is geschreven, en inmiddels als meest authentiek is bestempeld. Dit evangelie bevat geen verhaal maar slechts de teksten die Jezus zou hebben uitgesproken. Het is zeer bijzonder om dit Evangelie te bekijken en te vergelijken met de anderen.
Gnostische evangeliën
Veel van de andere evangeliën zijn sterk esoterisch – soms gnostisch - van aard[2]: ze bevatten de ‘geheime leer’ die Jezus individueel hebben onderricht aan die leerlingen die daar aan toe waren. Voor ingewijden dus, net als dat bij veel andere religies het geval was. Het accent ligt hierin op de mystieke kant van de leer van Christus. Er wordt bijvoorbeeld verteld hoe de ziel zich na de dood kan losmaken van het aardse bestaan. Voorbeelden zijn het (mooie!) Evangelie van Filippus, het Evangelie van Maria Magdalena en het Evangelie van de Waarheid, en vele andere boeken en teksten.
In Alexandrië leefde begin in het begin van de tweede eeuw een zeer gerenommeerd, gnostisch, kerkvader: Valentinus. Hij is de auteur van vele prachtige rijke teksten als het ‘Evangelie van de Waarheid’. Het heeft maar een haar gescheeld of deze Valentinus was de eerste Paus geworden; hij heeft het moeten afleggen tegen een bisschop uit Rome, Pius, die gemarteld was voor z’n geloof – en daarmee natuurlijk een streepje voor had.
Het Judas-evangelie
Een heel geruchtmakend teruggevonden evangelie is dat van Judas. Het is waarschijnlijk geschreven rond 150 na Chr. Judas wordt hierin niet als verrader beschreven maar juist als een van de meest ingewijde leerlingen van Jezus: hij heeft als enige begrepen dat het noodzakelijk was - en zijn lot - om Jezus uit te leveren aan de autoriteiten. Alleen daardoor konden namelijk de woorden en leer van Jezus in vervulling gaan: niet het lichaam is van belang, maar de ziel. Het Judasevangelie lijkt verder ook geschreven als een aanklacht tegen de verheerlijking van het martelaarschap dat in die tijd nogal werd ‘gepromoot’ door de kerkvaders. ('Als je niet net als Jezus je leven wil geven, is je geloof niet veel waard' – waar horen we dat meer?…).
Tot slot:
Het meest bijzondere vind ik van alles wat ik hierover leer, dat er geen enkele grond blijkt te zijn om ook maar een van deze vele evangeliën uit te sluiten van ‘de ware leer’. Voor de huidige christelijke kerk zou het denk ik ook heel interessant zijn als deze rijkdom aan meningen en ideeën veel meer onderwerp van bestudering en discussie zouden kunnen worden.
Boeken:
J. Slavenburg, Een ander testament.
Pagels, Ketters en rechtgelovigen; De gnostische Evangelien; Judas lezen (5,- euro bij de Slegte!)
Prof. J. Quispel, Valentinusde gnosticus en zijn Ev. der Waarheid (voor gevorderden)
Pagels, Ketters en rechtgelovigen; De gnostische Evangelien; Judas lezen (5,- euro bij de Slegte!)
Prof. J. Quispel, Valentinusde gnosticus en zijn Ev. der Waarheid (voor gevorderden)
Naq Hammadi geschriften (complete terugggevonden evangelien en teksten)
(Veel is ook via googlen te vinden!).
