Is God een grote geest, die nog maar zijdelings met de mensheid van doen heeft? Of is God iemand die beslist over het lot van mensen, de mensheid? Zie je God als een abstracte, hogere vorm van bewustzijn? Of is God een constructie van het menselijke brein? Zetelt de god in je zelf en is zelfverwezenlijking je doel? Of is God een te vrezen hogere macht waar je beter niet te dicht bij moet komen?
Deze caleidoscoop aan godsbeelden heb ik het afgelopen studiejaar voorbij zien trekken, met daar tussenin nog alle variaties die je maar kunt bedenken. Het grappige is dat niet alleen de godsbeelden van de verschillende religies van elkaar verschillen, maar minstens zo’n grote variatie aan godsbeelden binnen elke grote religie aanwezig is. De god van de christenen bevindt zich dan wel altijd buiten de mens, maar de christelijke fundi’s kennen hun ‘God der wrake’ - de man met de grijze baard die vanuit de hemel ons doen en laten volgt – en de zeer rekkelijken vinden het bestaan van een God niet meer zo van belang. Wij denken dat bij het Jodendom de god uit het oude testament hoort, maar je blijkt ook goed Joods te kunnen zijn zonder dat je in een God gelooft. Het hindoeïsme heeft weliswaar een ‘immanent’ godsbeeld - god is in jezelf te vinden, en iedereen is zelf verantwoordelijk voor z’n zieleheil - maar toch vereren massa’s hindoes god in de vorm van stenen beelden. In de Islam bestaat eigenlijk nog het meest eenduidige godsbeeld: voor elke moslim staat God zo ver van de nietige mens af dat hij met geen woorden of (teken)pen beschreven mag worden - en vooral wordt gevreesd.[1]
Nog een leuke: als je er zo over nadenkt hebben de atheïsten misschien nog wel meer recht op de titel gelovige of fundamentalist dan menige religieuze. Hun geloof in de suprematie van het menselijke verstand en het rigoureus afwijzen van de mogelijkheid van een hoger bewustzijn, is immers net zo onberedeneerbaar als welk godsbeeld ook.
Nee, dan zijn de boeddhisten eigenlijk nog wel het meest ruimdenkend: die hebben helemaal geen beeld van god, ze hebben eigenlijk gewoon geen god, maar zijn slechts gericht op een praktische methode die de mens helpt om het wereldse lijden te ontstijgen.
Tijdens het afgelopen studiejaar kreeg ik aanvankelijk het idee dat er achter alle religies en spirituele wegen uiteindelijk eén soort van universele richting of religie schuil gaat. Zoiets als de bekende uitspraak: “wij beklimmen, hoewel over verschillende routes, allen dezelfde berg”. Stephen Prothero veegt daar in zijn populaire boek ‘God is niet één[2]’ de vloer mee aan. En ik denk dat ik het met hem eens ben. We zijn helaas niet allemaal naar hetzelfde doel op weg. De een z’n beeld van het goddelijke is de ander z’n beeld niet. En daarmee samen hangt ook een geheel verschillend beeld van de opdracht of doel van de mens op deze aarde. (Er is alleen één kleine kern in vrijwel elke religie waar de verschillen weg lijken te vallen, en dat is het mystieke of spirituele pad: waar mensen zoeken naar de persoonlijke ervaring van het goddelijke zie je dezelfde taal en rituelen ontstaan.)
Het godsbeeld wat je ontwikkelt lijkt toch voornamelijk af te hangen van de cultuur en sociale klasse waar je toevallig in bent geboren, en de mate van ontwikkeling die je in staat bent geweest te volgen. Dit constaterende – zoals ieder weldenkend mens kan doen – vraag je je toch af hoe je ooit strijd zou kunnen leveren om het juiste godsbeeld en de juiste leer. Tien jaar geleden nog had ik me niet kunnen indenken dat we het ooit nog hierover zouden hebben met elkaar. En toch zijn we er weer volop in beland, in de discussie over religies, over de juiste zienswijze, in wie ‘God aan zijn zijde’ heeft. En dan heb ik het net zo goed over Amerikanen als over fundamentalistische moslims.
Af en toe vind ik dat verbijsterend om te realiseren. Dat we - voor mijn gevoel - weer zo'n stap terug in de tijd gaan. Hoewel het op de keper beschouwd natuurlijk helemaal niet gaat om aan wiens kant God staat, maar om een botsing tussen de normen en waarden van groepen, van uiterlijke rituelen die je elkaar wel of niet wil toestaan. Je zou toch zeggen dat dat makkelijk op te lossen is? Gun elkaar het licht in de ogen en laat ieder z’n eigen rituelen uitoefenen, tot zover het een ander niet hindert. Eigenlijk is het erg simpel. Alleen… je moet dan wel de verstandelijke overtuiging aanhangen dat elk mens gelijk is en recht heeft op zijn eigen gedachten - en z’n eigen gelijk. En zover lijken we helaas nog altijd niet te zijn….
We blijken in de grond toch altijd meer emotionele en irrationele, dan rationele wezens.
Eigenlijk had ik het over iets heel anders willen hebben: nl. over het bijzondere godsbeeld van de hermetica. Ik liet me alleen even meeslepen na de inleiding. Voor de volgende keer dus.
[1] Ik laat de soefi’s, de oude, mystieke beweging in de islam, voor het gemak even buiten beschouwing – een volkomen andere tak van de islam, die de universele god in zichzelf zoeken, via muziek en dans
[2] Een echte aanrader, dit boek! Het is een beschrijving van alle grote religies die leest als een roman; in een paar bladzijden weet hij steeds een sterke en beeldende schets te geven van alle verschillende stromingen binnen de verschillende religies.
