De muziek heeft mij nog steeds niet losgelaten. Voor een
tweede tentamen heb ik me gestort op de muziektheorie van Pythagoras en Plato
die een prachtige ‘nieuwe’ invalshoek blijken te geven op de vraag die me al
een tijdje bezig houdt: waarom muziek mensen zo raakt. Daarom hier een korte
impressie van hun denkbeelden. Misschien is het zelfs wel tijd voor een revival...[1]
Even een stukje theorie van Pythagoras:
600 jaar voor Christus ontdekte hij dat een snaar die in het
midden wordt ingedrukt een reine octaaf
tot gevolg heeft, en een snaar die op tweederde wordt ingedrukt een reine kwint, etc. Hij construeerde zo de
toonladder met zijn vaste patroon aan intervallen - die nog altijd aan de basis
staat van de moderne harmonieleer. Hij kwam ook tot de conclusie dat wiskundige
waarheden ten grondslag lagen aan de oerprincipes van het universum. Aan de
hand van zijn getallenleer berekende Pythagoras dat muzikale intervallen
correspondeerden met de afstanden tussen de verschillende hemellichamen en de
omwenteling van de planeten. De leer van Pythagoras omvatte feitelijke een
eerste overkoepelend en wetenschappelijk beeld van de kosmos[2].
Pythagoras veronderstelde ook dat de planeten vanwege hun
omwenteling geluid moesten produceren. Deze muziek moest per definitie muzikaal
en harmonieus zijn. Dit noemde men ‘de muziek der sferen’; het wordt op aarde
zichtbaar in de harmonische muzikale intervallen[3].
De muziekwetten waren van het hoogste belang voor het behoud van de harmonie op
aarde en tussen mensen. De vervolgstap die hij maakte was dan ook logisch: door
muziek te componeren die deze harmonie zoveel mogelijk weerspiegelde, had men
de sleutel in handen om de menselijke geest in evenwicht te brengen met de
harmonie van de kosmos.
Honderd jaar later borduurt Plato op deze muziek der sferen door
in zijn ideeënleer. Volgens Plato heeft muziek twee vormen: de ene soort
bestaat geheel in de geest van God in een soort bovenhemelse sfeer (het ‘idee’
muziek), de andere is de weerspiegeling daarvan in de kosmos, de orde en
beweging van de hemelen. Deze bestaat dan ook weer uit drie vormen: de
hemellichamen scheppen in hun kringloop de wonderbaarlijke samenzang; deze
resoneert met de emoties of passies in het menselijke lichaam en kan opgeroepen
worden via de menselijke stem of muziekinstrumenten[4].
Ook de neoplatonisten en de middeleeuwse filosofen zich nog
lang bezig met hoe de muziek der sferen nu het beste kon worden nagevolgd. Pas
ver na de Renaissance werd muziek losgekoppeld van de functie die muziek tot
die tijd had: het verkrijgen van toegang tot het goddelijke.
Het idee dat muziek op een of andere manier toegang
verschaft naar een hogere wereld of meer innerlijke zielswereld is natuurlijk
enorm boeiend. Leg dit eens naast de bijzondere ervaringen die veel mensen
hebben met muziek: geeft de theorie van de muziek der sferen dan eigenlijk niet
een diepgaander antwoord dan de verklaringen van huidige wetenschappers (zie
mijn vorige blog)? Ik vind het tenminste wel een mooi idee dat wij mee zouden resoneren
met de trillingen in de kosmos. En dat die trillingen versterkt kunnen worden
door muziek die zich daarop richt. In de woorden van Pythagoras… zoals een snaar van een lier aan de wand, mee
kan resoneren met de snaar die door een speler wordt aangeslagen... Het
verklaart misschien ook wel de zogenaamd genezende werking van de klankschalen…
Hoewel het natuurlijk weer te lang wordt voor een blog, wil ik
je een prachtige opleving en uitwerking van deze muziektheorie niet onthouden:
Iemand die de muziek der sferen weer helemaal tot leven
bracht was Marsilio Ficino, een Florentijns humanist, arts en musicus. Hij
vertaalde in de vijftiende eeuw het volledige werk van Plato - en van andere
antieke filosofen - in het Latijn. Dit vormde mede het startsein voor de
Renaissance waarin muziek en kunsten dé middelen werden om de mens naar een
hogere morele werkelijkheid te leiden. Ficino stelde, op basis van de ideeën
van Pythagoras en Plato, dat het geestelijk lijden van de mens wordt
veroorzaakt doordat zijn ziel afgesneden is geraakt van de goddelijke wereld en
de harmonie van de kosmos. Hij was ervan overtuigd dat in muziek de geestelijke
genezing van de mens te vinden was en ontwikkelde een muziektherapie die de
ziel van de mens opnieuw in contact moest brengen met het goddelijke, de muziek
der sferen,
Zijn wetenschappelijk verklaring is ook erg boeiend: muziek veroorzaakt
trillingen die zich als een soort golven verplaatsen en via het oor het lichaam
binnenkomen. Via hart, lever en de bloedbaan worden de trillingen in het hele
lichaam opgenomen- vóórdat ze de hersenen en het verstand bereiken. Dit
golvende karakter komt overeen met de bewegingen van de zielenroerselen. Worden
menselijke hartstochten in muziek geïmiteerd, dan kan de gemoedsrust van een
mens ernstig verstoord worden en kan hij of zij ziek worden. Andersom konden
bepaalde samenklanken en harmonieën de gemoedsrust van een mens positief beïnvloeden.
Zijn overtuiging was dat wanneer een musicus of luisteraar in vervoering raakt,
zijn ziel in contact komt met de hemelsferen.
“Als de ziel aardse muziek hoort, wordt deze herinnerd aan de goddelijke
muziek en de hemelen waar men ooit van genoot, en men verlangt terug naar de
goddelijke oorsprong”.
De bekende soefimeester Inayat Khan zegt over muziek:
“ En wat leert ons de muziek? Muziek helpt ons bij het beoefenen van
harmonie, en dat is het geheim of de magie achter de muziek. Waneer u muziek
hoort waar u van geniet, dan wordt u daardoor gestemd, en brengt u die in
harmonie met het leven. Daarom heeft de mens muziek nodig, hij verlangt naar
muziek.
Ook beschrijft hij de werking ervan:
“Wanneer we naar de kosmos kijken, naar de bewegingen van de sterren en
planeten, naar de wetmatigheden van trillingen en ritme, volmaakt en
onveranderlijk, zien we dat het kosmisch systeem werkt door middel van muzikale wetten,
harmonische wetten. (…)
Muziek creëert die resonantie die ons hele wezen in trilling brengt, en
die onze geest uittilt boven de zwaarte van de materie. De materie wordt erdoor
in geest veranderd, in zijn oorspronkelijke conditie, doordat de harmonie van
de trillingen elk deel van ons wezen in beroering brengt”
Daarmee zijn we toch helemaal terug bij Ficino, Plato en
Pythagoras…
Meer lezen:
Jamie James, De
muziek der sferen, de parallelle geschiedenis van muziek en wetenschap; van
hemelse harmonie tot kosmische dissonantie. (2e hands verkrijgbaar,
bijv. via www.boekwinkeltjes.nl), Uitg.
Bres.
Themanummer Filosofiemagazine, juni 2012, Waarom muziek ontroert…
Essay Muziek der
sferen, samenvatting van de ideeën van Pythagoras, Plato en Ficino. (Op te
vragen bij mij.)
Inayat Khan, Muziek
en mystiek, soefisme en de harmonie der sferen, Uitg. Servire
[1] Ik ben
weer niet de enige die hiermee bezig is: de dag nadat ik mijn tentamen hierover
inleverde, verscheen er een aankondiging in mijn mailbox van het laatste nummer
van Filosofiemagazine, met de titel ’Waarom muziek zo ontroert’, vergezeld van
muziekfragmenten op een site. Een aanbeveling! (www.filosofiemagazine.nl)
[2] Van
Pythagoras is geen enkel geschrift bewaard gebleven, we hebben alle kennis over
hem en zijn leer uit geschriften van anderen. Een van de redenen daarvoor is
dat Pythagoras van mening was dat de kennis die hij had verkregen (in de mysteriescholen
van Egypte en mogelijk Babylonië van Zarathoestra, zegt men) geheime kennis
betreft die niet in onkundige handen terecht mocht komen. Hij legde ook zijn
volgelingen een geheimhoudingsplicht op. Dat wat wel van hem bekend is, is
echter van fundamenteel belang geweest voor het westerse denken.
[3] De
overlevering wil dat alleen Pythagoras deze muziek kon horen; Aristoteles legt dat,
wat later, zo uit: omdat wij deze klank vanaf de geboorte al in onze oren
hebben, kunnen wij deze niet meer waarnemen.
[4] In de 5e
eeuw door de eerste muziektheoreticus Boethius genoemd: musica mundana, musica
humana en musiaca instrumentalis.
