Ik zou willen dat ik alle verhalen zou kunnen verwerken tot hét ultieme essay over de spirituele of bijzondere werking van muziek. Dat gaat me helaas niet lukken. Ook al zou ik alle tijd van de wereld hebben en alle literatuur in huis die erover is geschreven: muziek blijft in een bepaald opzicht omkleed met raadselen. Wel wil ik graag een paar ideeën over de rol van muziek proberen weer te geven die ik ben tegengekomen. Ik denk dat de meeste ervaringen die ik binnenkreeg zich laten verklaren vanuit een van deze twee ideeën.
De weg naar binnen
Voor mijn tentamen heb ik muziek bekeken vanuit de (godsdienst-) psychologie. Van daaruit kwam ik de volgende stelling tegen: “elke esthetische ervaring is in feite een existentiële ervaring”. Poëzie, beeldende kunst, theater en muziek zouden leiden tot esthetische ervaringen die mensen op een dieper niveau raken dan bijvoorbeeld taal. Muziek heeft dat meer nog dan de andere kunsten, denk ik. Mensen worden ‘bewogen’ door muziek op een niveau waar het gaat om verdriet, lijden, schuld: de existentiële vragen en de vraag naar de zin van het leven. Dat gaat gepaard met diep gevoelde emoties als vreugde, verdriet, melancholie, verlangen. Veel van de voorbeelden die ik binnenkreeg gaan over dit soort ervaringen. Sommigen muziekwetenschappers zeggen dan ook: muziek is de meest directe weg naar binnen, naar de ziel.[1]
Er zijn componisten en wetenschappers die stug vol houden dat muziek niet anders is dan een bepaalde ordening van klank en ritme, en dat elke interpretatie van menselijke emoties daarin wordt gelegd door mensen zelf. Mensen projecteren als het ware hun emoties op muziek. Eigenlijk moet je daarin wel meegaan als je weet dat bijvoorbeeld dieren niet ‘geraakt’ worden door muziek. Ook mensen uit een andere achtergrond of cultuur blijken een heel andere beleving te kunnen hebben bij dezelfde muziek dan wij in het westen. Toch ‘weten’ we allemaal wel beter en ervaren we muziek afwisselend als opzwepend, troostend, irritant, blij makend of spiritueel. Je zou kunnen zeggen dat esthetische ervaringen en daaraan gekoppelde existentiële ervaringen, vooral ook te maken te hebben met een bepaalde emotionele en culturele bagage en een zekere bereidheid of verlangen je te laten meevoeren door muziek.
De weg naar boven
Er zijn ook enkele ervaringen die verder gaan dan een esthetische, emotionele of zelfs existentiële ervaring. Waarbij mensen vertellen dat ze het gevoel hadden letterlijk even in een andere werkelijkheid te verkeren. Ik vond dit heel intrigerend: wat gebeurt er dan precies? En heeft dat met de muziek te maken, of met andere dingen? Dat is het andere idee dat ik hier wil aanroeren: muziek als een directe weg naar boven, naar het goddelijke.
Veel musicologen of theologen die zich met muziek bezig houden gaan er vanuit dat er een vorm van spirituele muziek bestaat: muziek die zodanig is gecomponeerd dat er als het ware een draadje met een hogere wereld wordt gelegd. Soms noemt men dit spiritueel, soms sacraal, soms transcendent of religieus, maar steeds bedoelt men ermee dat deze muziek bedoeld is om je naar een andere, hogere werkelijkheid of dimensie te voeren.
Er zijn echter geen wetmatigheden te vinden die muziek deze kwalificatie geeft: het kan popmuziek zijn, het kan kerkmuziek zijn, het kan moderne klassieke muziek zijn. Van Pythagoras in de 6e voor Christus - voor wie muziek, wiskunde en filosofie en astrologie nog een ongedeelde wetenschap was met muziek als weergave van de sferen van het universum[2] - tot aan de opkomst van de Romantiek in de 19e eeuw, hebben componisten gezocht naar melodieën die het goddelijke representeerden. Bepaalde toonsoorten werden in de Renaissance geacht te werken als een therapie voor geesteszieken. In de Sixtijnse kapel heeft men eeuwenlang bepaalde muziekstukken weten te bewaren die alleen voor speciale genodigden op speciale momenten van het jaar werden uitgevoerd en die gelden als dé muziek die een mens naar het goddelijke kan vervoeren[3]. Hildegard van Bingen in de 12e eeuw componeerde muziek die haar werd ‘ingegeven’ en ook nu nog als zeer spiritueel wordt beleefd. Voor heel veel mensen is het tegenwoordig het luisteren naar Bach een meer spirituele ervaring dan naar de kerk gaan. Hedendaagse componisten als Arvo Pärt hebben eenzelfde rol. Simeon ten Holt, de nog levende componist van het - door grote aantallen mensen spiritueel ervaren - Canto Ostinato zegt dat hij een soort (psychische) energie registreert die hem dwingt tot schrijven, en dat hij achter de bestaande werkelijkheid een hogere werkzaamheid ervaart die van invloed is op het denken en de inrichting van ons bestaan.
Totaal verschillende muziek met toch eenzelfde werking.
Volgens muziekfilosofen zou het typerende van spirituele of sacrale muziek zijn dat deze door z’n opbouw en melodievoering dwingt tot een aandachtig luisteren: een noot voor noot meegaan in de muziek. Door die volledige aandacht die de muziek van je vraagt, voert het je weg van het rationele denken, soms zelfs weg van het besef van tijd en ruimte[4]. Misschien werkt het zoals meditatie en mindfulness: het hoofd, het voortdurende denken, wordt stil gezet en zo ontstaat er ruimte voor een diepere ervaring.
Dat vraagt wel om een muziek die je intrigeert, die complex genoeg is om je aandacht af te dwingen en die je stap voor stap meeneemt, of je doet ‘verlangen’ naar een oplossing.
Het voelde als een prachtige afronding van het onderwerp toen een vriendin mij uitnodigde voor het bijwonen van de Mattheus Passion in de Grote Kerk in Naarden, de dag nadat ik mijn essay had afgesloten (op Goede Vrijdag). Daar, luisterend naar die schitterende uitvoering in religieuze setting, besloot ik alle psychologische en filosofische ideeën over spirituele muziek die ik had opgedaan naast me neer te leggen en me mee te laten voeren in de muziek.
Een goddelijke ervaring haalde ik niet J, maar een esthetische ervaring was het zeker. Nu denk ik zelf niet zo dat elke esthetische ervaring naar existentiële vraagstukken voert, maar ik denk wel dat muziek, gekoppeld aan existentiële thematiek zoals hier over lijden, dood, schuld en berouw mensen op een existentieel niveau kan raken. Alleen is daar wel een ‘goddelijk’ geïnspireerde componist voor nodig als Bach!
Maar er is meer voor nodig. Ik was er altijd al van overtuigd, maar na deze passie nog sterker: uiteindelijk ligt het volgens mij ook aan de bezieling van de musici of mensen werkelijk worden geraakt. Nooit heb ik een evangelist na het verraad van Petrus een mooier “…und weinete bitterlich…” horen zingen dan hier in Naarden en nooit heb ik een intensere pauze gehoord van de dirigent voordat hij daarna het “Erbarme Dich” aanving.
Timing en verlangen, dat zijn de woorden die bij mij bleven hangen nadat de slotklanken weggestorven waren…
Volgens mij zijn er dus ten minste deze drie voorwaarden voor een existentiële of spirituele ervaring: de geïnspireerde componist, de overgave van de luisteraar en een bezield musicus. Omdat ik dit laatste niet uit de toegezonden verhalen kon halen, ben ik benieuwd of jullie het daarmee eens zijn.
Meer lezen en horen?
Prachtige bijdragen over 'Muziek als bron van bezieling' vind je in het thema-tijdschrift Speling dat ik van een vriend kreeg toegestuurd naar aanleiding van mijn vraag. Het mooie is dat je alle muziek die hierin wordt genoemd kunt beluisteren op de bijbehorende site!
Meer lezen en horen?
Prachtige bijdragen over 'Muziek als bron van bezieling' vind je in het thema-tijdschrift Speling dat ik van een vriend kreeg toegestuurd naar aanleiding van mijn vraag. Het mooie is dat je alle muziek die hierin wordt genoemd kunt beluisteren op de bijbehorende site!
[1] Voor degenen geïnteresseerd in de existentiële invalshoek kunnen meer vinden in mijn essay, maar vooral in het artikel van Hetty Zock en Hans Alma dat ik als basis daarvoor heb genomen: "The impact of a religious opera on a secular audience; the existential and religious importance of art". (even googelen, dan vind je een pdf van het artikel)
[2] Wat meer hierover vind je in m’n blogje van december 2009, en ik hoop er de komende tijd nog meer over te weten te komen voor mijn essay over de Renaissance.
[3] Miserere Mei van Gregorio Allegri, (ca. 1600). Het was het genie Mozart die een uitvoering bijwoonde, de muziek onthield, noteerde en wereldkundig maakte.
[4] Hierover vind je op internet een mooie lezing van Martin Hoondert: Muziek als sacrale klankruimte
