Zinvol toeval? Nét toen ik had besloten voor mijn tentamen godsdienstpsychologie te kijken naar de relatie tussen muziek en religie, kreeg ik de donderdag erna - in een heel andere module over westerse esoterie - een college over de harmonieleer van Pythagoras, en de revival ervan in de Renaissance. Toen wist ik zeker dat ik een goede keus had gemaakt. En gisteravond, toen ik het boek dichtklapte dat ik voor mijn tentamen had aangeschaft en de radio aanzette viel ik in een van de mooiste muziekstukken op aarde: ‘Erbarme dich’ van Bach. Maar dan wel in een prachtige vertolking van een Libanese zangeres... en in het Arabisch! Een mooiere start van een thema voor een essay over muziek en religie kun je toch niet bedenken?[1]
Bach in het Arabisch. Gott, uitgesproken als Allah, klinkt klaaglijker nog en gaat meer door merg en been dan in het Duits uitgesproken (luister zelf!). De componist die de muziek had meegenomen naar de uitzending, zei over deze bijzondere uitvoering: “Het is Bach zoals hij zou moeten klinken; alsof hij het voor de Arabische taal heeft geschreven.”
Maakt de muziek hier religie universeel? Of gaat het hier vooral om de emotie die in meer culturen wordt herkend? Waardoor spreekt dit stuk zo tot ‘het hart’, om het maar zo te zeggen? Ligt het aan de muziek, de compositie en de opeenvolging van noten en ritme, zoals Bach die opschreef? Of ligt het aan de vertolker, die er haar hart en ziel in legt en een universele smart overbrengt op de luisteraar, net als velen honderden die dit voor haar zongen? Of ligt het misschien aan de luisteraar, aan mijzelf, opgegroeid in een bepaalde cultuur waarin Bach synoniem is met schoonheid, en waaraan een scala van kennis, herinneringen en persoonlijke emoties is verbonden?
Met deze vragen zal ik me de komende weken bezig houden voor mijn essay godsdienstpsychologie. (En als het even kan ook meteen m’n essay over de Renaissance waarvoor ik dan de harmonieleer van Pythagoras kan bestuderen!) Waarom en wanneer ervaren mensen muziek als spiritueel of religieus? En wat betekent religieuze muziek voor de psychologie en het gedrag van mensen?
Het thema valt wel erg mooi samen met de tijd van het jaar: de lijdenstijd. Meer dan ooit tevoren zijn het juist ook seculieren en atheïsten die de kerken en concertzalen bevolken. De passies en muziek uit de lijdenstijd voldoen blijkbaar aan een behoefte. Om naar binnen te keren? Of: een stukje hemel te beleven?
Voor de antwoorden hierop heb ik onder meer het boek “Elke muziek heeft haar hemel” aangeschaft, een interessante bundel essays van filosofen, theologen en godsdienstwetenschappers over de vermeende religiositeit van muziek. Het gaat over het verschil tussen de werking van taal en van muziek, over de overeenkomst tussen de werking van religieuze muziek in de kerk en de extatische beleving bij popconcerten, e.d. Boeiende bijdragen.
De meeste wetenschappers in dit boek zeggen dat in muziek eigenlijk geen wetmatigheid te vinden waardoor je haar tot specifiek religieus of spiritueel zou kunnen bestempelen. Toch, zegt Arnold Burms, hoogleraar ethiek en filosofie in Leuven:
“Het is alsof muziek iets raakt dat diep, belangrijk en revelerend is; iets dat we graag zouden vatten maar dat zich tegelijkertijd in een wezenlijke zin aan elke adequate verwoording onttrekt. Net zoals soms gebeurt met poëzie hebben we ook hier de indruk in aanraking te komen met het onzegbare waartoe alle betekenis zich verhoudt.”
En Erik Heijerman, muziekfilosoof, zegt in zijn bijdrage:
“Het verlangen ons eigen ik te overstijgen is een van de oerthema’s van het leven. Muziek levert daar een mogelijkheid voor en biedt ons de mogelijkheid tot ongelimiteerde empathie. De combinatie van diepe affectieve en cognitieve onderdompeling in de muziek, zonder praktische grenzen, belemmeringen en alledaagse beslommeringen maakt dat muziek de beste voorwaarde levert voor transcendente ervaringen.”
Ik hoop over een paar weken beter te weten wat het dan is, en wat er bij mensen gebeurt dat dit zo wordt ervaren...
Een vraag aan jou: in dit boek en de gevonden staat niet zo veel over de psychologische beleving en betekenis ervan voor mensen zelf. Ik kan natuurlijk allerlei onderzoeken opzoeken maar - net als bij synchroniciteit - zou ik het mooi vinden om de voorbeelden in mijn eigen omgeving te zoeken. Als je het leuk vindt om jouw ervaringen met spirituele of misschien zelfs religieuze werking van muziek weer met mij te delen, heel graag je reactie!
[1] Op Youtube is het hele lied te beluisteren:www.youtube.com/watch?v=MqL7uFfcIoM
(NB: schrik niet van de anti-downloadstem die er af en toe tussendoor komt. Anders even wachten tot ik het heb aangeschaft en van mij lenen…)
(NB: schrik niet van de anti-downloadstem die er af en toe tussendoor komt. Anders even wachten tot ik het heb aangeschaft en van mij lenen…)
