Een paar weken geleden heb ik mijn lezers gevraagd mij te helpen bij een tentamenvraag over synchroniciteit. Daarop kreeg ik een aantal leuke en mooie reacties en ten minste één mooi voorbeeld van synchroniciteit. (Of de docent dat met me eens is hoor ik pas over een paar maanden.) De vraag maakte echter ook wat denkwerk los, bij de inzenders maar ook bij mij: waarom is een bepaalde gebeurtenis nu wel of niet synchroniciteit? Omdat ik daar inmiddels weer een stapje verder in ben, probeer ik hier wat antwoorden op te geven - of ten minste wat stof tot nadenken.
In mijn mail schetste ik synchroniciteit als het acausaal samenvallen (zonder ogenschijnlijke logica) van twee gebeurtenissen waarvan een op psychologisch niveau en een in de werkelijkheid. Dit samenvallen moet voor de persoon een bijzondere, zinvolle betekenis hebben. Ik noemde als voorbeeld dat iets je bezig houdt en dat er in de buitenwereld opeens iets gebeurt dat speciaal voor jou lijkt te gebeuren, alsof je een antwoord krijgt.
Nadenkend over een aantal voorvallen die ik onder ogen kreeg, ben ik de theorie van Jung nog eens opnieuw gaan lezen. Toen bleek dat Jung in feite nog een voorwaarde hanteert: naast de objectieve en psychische gebeurtenis bevindt de persoon zich ook in een emotionele situatie. Om het wat duidelijker te maken hier – met toestemming – het voorval dat ik van een vriendin hoorde, en voor mijn tentamen heb gebruikt:
Na het overlijden van haar man was de vriendin enige tijd bitter en ontroostbaar. Op een moment dat zij het diepst in de put was kreeg ze een onverklaarbare inval om de autoradio aan te zetten - wat in de situatie waar ze zich bevond, bijna onmogelijk was. Toen ze het uiteindelijk voor elkaar kreeg begon exact op datzelfde moment een prachtig muziekstuk met woorden die ‘speciaal voor haar bedoeld leken te zijn’. Voor haar was het een duidelijke boodschap van haar man en het voorval gaf haar zoveel troost dat ze weer door kon met haar leven.
Natuurlijk kun je dit verhaal duiden als toeval (hoe zinvol ook). Of het synchroniciteit is hangt eigenlijk vooral af van de sterkte van de emotionele situatie, de dwangmatigheid van de handeling en de betekenis die eraan wordt gegeven. Dat is moeilijk door een buitenstaander te duiden. Maar na wat mailverkeer en het herlezen van Jung, bedacht ik dat bij deze gebeurtenis de drie voorwaarden voor synchroniciteit wel mooi bij elkaar komen: er is de psychische gebeurtenis van de ‘inval’ om de radio aan te zetten, de objectieve gebeurtenis van precies het juiste muziekstuk op de radio, en er is de emotionele situatie van de persoon in rouw.
Waarom is die emotionele situatie nu zo van belang? De puzzelstukjes vallen op z’n plek als je de theorie van Jung leest over het voorkomen van synchroniciteit. Die zegt dat je een bewustzijnsverandering ondergaat als je je in een emotionele situatie bevindt; de drempel naar het onbewuste wordt in feite verlaagd. Je staat dan meer open voor invloeden van het ‘onbewuste’ wat zich kan uitdrukken in een onverklaarbaar ‘weten’, in paranormale voorvallen of archetypische dromen (dat is: met universele beelden of symbolen).
Mooi hierop aansluitend vond ik de opmerking van een vriendin die een uitvaartbedrijf heeft, en die me vertelde dat dit soort verschijnselen in haar werk zo vaak voorkomen dat ze het al normaal is gaan vinden.
Er zijn na Jung natuurlijk meer mensen met dit verschijnsel bezig geweest. Waar Jung nog erg voorzichtig was – hij heeft zijn theorie over synchroniciteit pas vlak voor zijn dood durven uitgegeven – gaat Ilja Maso, hoogleraar wetenschapstheorie aan de Universiteit van Humanistiek in Utrecht[1] een stap verder. In zijn boek ‘De zin van het toeval’ is hij net zo voorzichtig als Jung met zijn verklaringen, maar uiteindelijk veel stelliger. Hij erkent ook meer vormen van zinvol toeval dan alleen synchroniciteit. Hij heeft het bijvoorbeeld over serendipiteit: iemand is bezig met het zoeken naar een antwoord op een vraag en vindt dan een heel ander, maar meer betekenisvolle oplossing. Of over serialiteit, waarbij een onverklaarbaar aantal vergelijkbare zaken tegelijk of na elkaar plaatsvinden.
Ilja Maso verbreedt dus het scala. En de emotionele situatie die Jung als voorwaarde stelt voor synchroniciteit verbreedt hij naar: ‘een grote betrokkenheid van de persoon op een vraag die hem of haar bezighoudt’. Er zijn ook meer zinvolle coïncidenties: zoals een trein missen waardoor je een ongeluk ontloopt, of juist een zeer waardevolle ontmoeting hebt. De essentie is dat de persoon er een bepaalde betekenis aan geeft en dat het voorval een bijzonder inzicht of een ommekeer veroorzaakt.
Jung heeft ooit wel geopperd dat deze verschijnselen te maken zouden hebben met het bestaan van een andere niet-causale werkelijkheid, buiten onze tijd en ruimte. Hij heeft hier ook met Einstein over gediscussieerd. Beiden hebben niet meer meegemaakt dat het bewijs door de natuurwetenschap, de kwantumfysica, werd geleverd[2]. Maar Ilja Maso gaat hierop verder: hij komt uiteindelijk op de theorie dat ons bewustzijn iets is dat zich niet aan de wetten van onze causaliteit houdt. Dat ons bewustzijn – wijzelf dus - de schepper van onze materiële wereld is en dat ons bewustzijn gebeurtenissen kan ‘sturen’ om daardoor het leven een zinvolle wending te geven. En dat alles in de wereld gebeurt, juist omdat wij er zin aan geven.
Om dat te ervaren of zien moeten we alleen af en toe even (soms, een beetje…) onze ratio loslaten…
En nu schrijf ik hier in enkele zinnen iets heel veelomvattends, wat ik zelf heel bijzonder vind. Vind je dit net zo boeiend als ik, raad ik je aan het boek van Maso te lezen[3].
[1] Mede-oprichter van mijn studie (de Hogeschool voor Geesteswetenschappen), en onlangs overleden.
[2] Voor geïnteresseerden: zie ook mijn blogje over Jung, Kant en de kwantummechanica – december 2011
[3] Ilja Maso, ‘De zin van het toeval’, Ambo Baarn 1997. Helaas alleen nog 2e hands of in de bieb verkrijgbaar.
NB: Als je een verzoekje aan mij stuurt kun je een digitale kopie van mij krijgen. Je kunt overigens de eerste zeventig pagina’s overslaan, die gebruikt hij vooral om te proberen zijn collega-wetenschappers van hun vooringenomen standpunt af te krijgen.
