Onttovering...

Rond mijn twintigste zag ik een indrukwekkend toneelstuk, Caspar Hauser van Peter Handke. Een man die is opgegroeid bij de wolven wordt ontdekt en meegenomen naar de stad. De toneelvoorstelling bestond alleen uit de man, die niet kan praten en aanvankelijk eén brok angst is voor alles wat hij ziet. Gedurende de voorstelling ontdekt hij langzamerhand dat het creëren van woorden helpt om de omringende werkelijkheid - die voor hem bestaat uit onbegrijpelijke dingen als een tafel of een stoel – te bezweren.
Met elk geleerd woord krijgt hij meer greep op de wereld totdat hij zich uiteindelijk (verregaand) aanpast aan wat men, de maatschappij, van hem vraagt. Het was niet alleen mijn eerste moderne toneelstuk van een links-kritische intellectueel wat indruk maakte, maar vooral de ontdekking wat taal voor betekenis kan hebben in een mensenleven.

Ik heb me een paar blogs lang bezig gehouden met de beperktheid van taal: taal als filter tussen ons en een andere werkelijkheid. Over woorden die indelen, die oordelen, die een ervaring opknippen en de eenheid van de ervaren inzichten en gevoelens tekort doen. De andere kant van taal is dat ze ook een wereld kan openen. Zoals Caspar Hauser de wereld leert kennen door de dingen een naam te geven, zo krijg je soms ook een woord of een begrip aangereikt waardoor je dingen ziet of ervaart die je daarvoor niet waarnam. Dat maakt dat je daarna dingen in een ander licht ziet, soms zelfs je kijk op de wereld verandert. Taal die een sleutel wordt voor een andere dimensie, en soms zelfs een hele nieuwe wereld van kennis ontsluit.

Door mijn studie kom ik nu regelmatig dat soort nieuwe woorden of begrippen tegen. Al voordat ik eraan begon zag ik op een oriëntatiedag een boek liggen met in de titel het woord: hermetica. Ik kende het niet, maar uit de flaptekst bleek dat de term was afgeleid van Hermes Trismegistos, een tot enkele eeuwen geleden alom bekend wijsgeer uit de oudheid, uit het rijtje Pythagoras, Zarathoestra, Orpheus, Mozes, Plato, Aristoteles - de volgorde is in de geschiedenis af en toe aangepast. De hermetica, die nu regelmatig voorbij komt in mijn colleges, verbindt werelden aan elkaar die ik al die tijd gescheiden had bekeken, zoals de oude Egyptische mythologie, de Griekse filosofie en westerse esoterische stromingen zoals de vrijmetselarij. (Dat boek deed me uiteindelijk zwichten voor de studie).

Een ander begrip dat voor mij een nieuwe wereld ontsloot was non-dualiteit. Nauw verbonden met mystiek, blijkt zich hierachter een lange historische traditie te bevinden die spirituele culturen over de hele wereld aan elkaar verbindt. Waar ook een schat aan literatuur uit de mystieke hindoeïstische en boeddhistische literatuur achter verscholen ligt, maar net zo goed ook uit de westerse mystiek van de middeleeuwen - Meister Eckhart in de 13^e eeuw - tot aan de moderne spiritualiteit van nu; met bijvoorbeeld Willigis Jager die als Benedictijner monnik en zenmeester de oosterse en westerse inhoud van non-dualiteit aan elkaar verbindt. Het meeste op dit terrein moet ik nog ontdekken.

Een woord dat ik onlangs tegen kwam is onttovering. Het komt uit de literatuur over de Reformatie en Verlichting en gaat over de opkomst van het rationalisme in de tijd van Luther en Calvijn. Als reactie op misstanden in de kerk - leerden zij de mensen om zelf de Bijbel te lezen en de betekenis te doorgronden, iets dat toen was voorbehouden aan de geestelijken van de katholieke kerk. Het protestantisme legt het accent op het woord, op het vrije denken en op de rede. De middeleeuwse wereld waarin God, magie en de kerkelijk leiders zowel het leven als het denken van mensen beheersen, wordt daarmee langzaam ‘onttoverd’. Ten tijde van de Verlichting ontwikkelt het rationele denken zich verder naar een vorm waarin men uiteindelijk alleen nog de zichtbare en meetbare wereld voor de werkelijkheid houdt. Was tijdens de Reformatie de Bijbel het ultieme woord van God, begin 17^e eeuw houdt Spinoza (die inmiddels wordt gezien als de voorloper van de Verlichting) zijn tijdgenoten voor dat de Bijbel vooral gezien moet worden als een bundel verhalen, opgeschreven door mensen. Hij werd hiervoor overigens nog eeuwenlang verketterd. Een eeuw later schoof Kant, de Verlichtingsfilosoof, het kennen van God naar een dimensie die buiten onze rede en waarneming valt; voor hem het argument om je er daarom verder niet mee bezig te houden. Met het doordringen van de visie van Descartes begint definitief het materialisme: dat wat je met je zintuigen kan waarnemen is het enige dat bestaat en wat bestudering verdient. De vooruitgang wordt synoniem met de ontwikkeling van de rede en de moderne wetenschappen, God krijgt z’n plek in de hemel en de kerk is er alleen nog voor de ziel. (In de praktijk ging het natuurlijk niet zo snel en heeft de kerk nog tot in de vorige eeuw een stevige greep op het leven en denken van de gemiddelde mens.)

Onttovering heeft ons een hoop goeds gebracht, zoals het verdwijnen van het geloof in hekserij en magie, wat vaak met machtsmisbruik gepaard ging. Maar met onttovering gaan ook dingen verloren. Ik merk dat het woord onttovering bij mezelf pas langzaam indaalt. Het komt regelmatig in me op en ik weet nog niet wat het me gaat brengen. Mooi vind ik het wel. Het werpt een licht op een kant in ons, die we geneigd zijn te ontkennen. Betovering hoort bij kindertijd, bij magisch denken, maar ook bij ervaring en gevoel. Misschien is het wel de voortgaande rationalisering, de ‘onttovering’ van de maatschappij die veel mensen in deze tijd doet zoeken naar iets wat dreigt verloren te raken, wat we nu weer zoeken in nieuwe rituelen of in vormen van spiritualiteit en mystiek. Noem het de hang naar ervaren van het goddelijke, van iets dat je boven jezelf uitstijgt, iets dat groter is dan jijzelf.

En zo kom ik ook op het woord dat ik zeer recent kreeg aangereikt tijdens mijn laatste colleges godsdienstsociologie: sacralisering.

(wordt vervolgd)