Ik weet niet hoe het jou vergaat, maar steeds als ik een artikel tegenkom over de Islam van een moslim ben ik nieuwsgierig naar wat de schrijver of schrijfster te zeggen heeft. En iedere keer als zo’n artikel een geluid geeft dat in de richting komt van een enigszins ‘verlicht’ denken haal ik opgelucht adem… (“zie je wel: het kan wel!”) en scheur ik het uit om te bewaren. Zoals de oproep voor de ‘laatste fatwa’ van Tofik Dibi van Groen Links. Of de uitspraak van de wereldwijd gerespecteerde Al Azar universiteit in Egypte onlangs, die een tamelijke vernieuwende uitspraak deed over een mogelijke vorm van democratie op islamitische basis. Ook ben ik me ervan bewust dat ik extra oplet als ik Aboutaleb aan het woord zie, of Marcouch, en volg ik - net als de rest van de wereld - de spannende ontwikkelingen in landen als Tunesië en Egypte
Waarom volg ik dit alles met argusogen? Als ik mezelf analyseer, zie ik het als een behoefte aan voorbeelden van intelligente en verlichte moslims. Mensen die zich niet door anderen de wet voor laten schrijven, maar zelf nadenken over wat er goed is voor henzelf en de samenleving. Blijkbaar is mijn beeld van de Islam en moslims toch ingekleurd door de fundamentalistische bewegingen en de berichtgeving uit het Midden-Oosten. Misschien is er daardoor ook bij mij een lichte huiver ontstaan over de impact van de islam op onze samenleving.
Dat is de reden waarom ik al enige tijd uitkeek naar de colleges over de Islam. Daarin zou mij hopelijk duidelijker worden dat mijn aarzeling op niets gebaseerd is. Maar zoals ik in een begeleidende mail al schreef: de eerste colleges helpen niet echt om een optimistisch beeld te krijgen. Al bij de eerste de beste avond gingen mijn toch wel groenlinksige ideeën omtrent een positieve ontwikkeling van een mogelijke multi-culti-samenleving flink aan het wankelen.
Onze docent is Hans Jansen, arabist en hoogleraar Islam, bekend als getuige-deskundige uit het Wildersproces. Een man met veel kennis van de Islam, en - anders dan uit de media overkomt - een redelijk nuchtere maar wel kritische kijk.
Hoewel er momenteel heel veel geschreven wordt over de Islam, merk ik dat we er wel erg weinig kennis van hebben. Daarom wil ik de informatie die ik nu krijg met je delen. Ik wil daar vooraf bij zeggen dat het hier uitdrukkelijk gaat over de Islam als religie, en dus niet over de mensen die de religie aanhangen. Ik zeg dat niet voor niets: ik merk dat we niet zo kritisch durven te kijken naar de Islam. Bang om onze medemensen voor het hoofd te stoten, en bang om als superieur denkende westerling over te komen. In ons soort kringen lijkt kritiek op het christendom wel te kunnen, maar op de Islam eigenlijk niet. Ik neem mij dus voor dat, net zo goed als ik mijn hele leven zeer kritisch ben geweest op het christendom, ik dat op dezelfde manier wil doen ten opzichte van de Islam.
De Islam is ongeveer in 622 ontstaan, toen de profeet Mohammed in Mekka, en later Medina, z’n openbaringen kreeg (de soera’s uit de Koran) en zich gedwongen voelde de nieuwe boodschappen van God verder te verspreiden. Hij borduurde voort op de joodse en christelijke traditie. Daardoor kom je in de Koran ook alle profeten tegen die christenen ook kennen, inclusief Jezus. (Als profeet dus, niet als zoon van God: dit laatste vinden moslims blasfemisch). De Islam vindt dat zij dat ze een vernieuwing hebben gebracht in het Christendom en dat christenen in feite in een oudere fase zijn blijven hangen.
Moslim worden is heel makkelijk: als je zegt in God te geloven en dat Mohammed zijn gezant was, dan ben je in theorie moslim. Je kunt dan verder eigenlijk betrekkelijk gemakkelijk doorleven zoals je altijd al deed. Zo leven ook de meeste moslims in Nederland. En zo kon er ook van de 15e eeuw tot WO I een heel islamitisch wereldrijk ontstaan, dat strekte tot aan Wenen en in Spanje. De mensen accepteerden de overheersing door de Arabieren en bleven voor een groot deel hun eigen geloof en levenswijze aanhangen.
Een ander verhaal wordt het als je als moslim dat geloof ook werkelijk gestalte wil geven! Een ‘goed’ moslim zal zoveel mogelijk van de islamitische leefregels willen navolgen. En dat zijn er heel veel: net als in het jodendom zijn er ge- en verboden, verplichtingen en gedragsregels voor bidden, voedsel, kleding, vasten, aanraken, naar de wc gaan, etc. Deze regels komen deels uit de Koran, maar vooral uit de Soenna (of Hadith), de boeken over de levenswandel van Mohammed. Het moeten naleven van al deze vastgelegde regels levert eigenlijk het grote probleem op. Islamgeleerden over de wereld bestuderen de Koran en de Soenna zeer nauwgezet om de regels uit de teksten te destilleren en uit te breiden naar nieuwe situaties. Er zijn daarbij wel verschillende scholen, met strengere of vrijzinniger interpretaties maar andere historische en culturele achtergronden, zoals dat iets duidelijk uit de 7e eeuw stamt, of uit een nomadische levenswijze, vormen helaas geen argumenten om regels anders toe te passen. Iets dat in het christendom en bij de Bijbel wel al lang gebeurt. De reden daarvan is dat moslims ervan overtuigd zijn (of, misschien: horen te zijn..) dat de Koran een openbaring van God is: het woord van God zelf. Dat kan en mag je als gelovige niet ter discussie stellen. Anders dan de Bijbel: daarvan accepteert men dat het door mensen geschreven en verzamelde boeken zijn, waarbij een hele wetenschap ontstaan is om de authenticiteit vast te stellen of de juiste interpretatie te vinden. De Koran is en mag zelfs nooit onderwerp van historisch onderzoek of interpretatie zijn. Zelfs archeologische vondsten die ‘bewijzen’ dat het wat anders zat, kunnen dit niet veranderen.
Om de gelovigen te wijzen op de leefregels, hanteren moslimgeleerden, de moefti’s, de zogenaamde fatwa’s. Fatwa’s zijn dus geen (dood)vonnissen, maar gewoon antwoorden op alledaagse vragen van moslims. Er zijn boeken en sites met honderden, misschien wel duizenden fatwa’s die wereldwijd worden geraadpleegd[1]. Er is dus niet eén hoogste gezag dat uitsluitsel geeft, zoals de Paus bij de katholieke kerk, maar zijn er verschillende scholen waaraan vooraanstaande moefti’s zijn verbonden. Hun gezag strekt zich dan vaak wel uit over de hele wereld.
Juist vanuit de meest hoogstaande morele motieven gaat een gelovige moslim ervan uit dat in een land waar de de islamitische regels en geboden - de shari’a - echt goed wordt ingevoerd, vrede en recht zal heersen. De invoering en toepassing van de shari’a is dus eigenlijk de hoogste ambitie. (Bij de shari’a denken wij al gauw aan lijfstraffen en steniging voor overspel, maar dat zijn slechts in het oog springende uitwassen). Ook dat geeft natuurlijk veel problemen: de shari’a komt vanuit zo’n totaal andere tijd en wereld, dat het zich eigenlijk in geen enkel land goed verdraagt met een moderne wetgeving[2]. Maar omdat ook de shari’a van God gegeven is - en daarmee per definitie nooit discutabel - kunnen mensen er geen wijzigingen in aanbrengen. Met andere woorden: het is ook onmogelijk er een ‘verlicht’ systeem van te maken, of de scherpe kantjes eraf te halen. Een staat die dat zou doen, is volgens moslimgeleerden meteen een afvallige staat. Moslimgeleerden, hoe vrijzinnig een enkeling ook is, houden hiermee wereldwijd moslims in hun greep.
Een ander problematisch aspect is het strafrecht. De islam legt de uitvoering van het recht en straffen niet bij de overheid maar bij autoriteiten als een vader, stamoudste e.a. Deze kan straffen geven als hij daarin gesteund wordt door de wet en de geleerden. Recht op de bescherming van het individu of een minderheid past daar niet in, zoals dat wel mensenrechten domineren. Dat geldt ook voor het bekennen van schuld en daarop volgende clementie! Ik heb begrepen dat dit laatste zelfs een typisch westers, christelijke vinding is en gebaseerd op het lijden en op de vergevingsleer van Christus. Dit zijn enorme kloven in denken, door de eeuwen heen, cultureel, bepaald. Heel interessant voor een rustige filosofische discussie; alleen hebben we die tijd niet echt...
Dit alles wetende, lijkt het bijna onmogelijk om een vorm van de Islam te kunnen realiseren in een modern westers land. Voor ons, westerlingen, is de keuze voor een religie inmiddels vooral een individuele keuze. Hoewel ik me wel realiseer dat het nog maar kort geleden is dat Rome het leven bepaalde van een groot deel van de Nederlandse bevolking, kun je je toch al niet meer voorstellen dat er mensen zijn die hun leven door godsdienstige regels laten bepalen – vooral niet als die in de 7e eeuw zijn ontstaan. Van moderne moslims verwacht je ook een kritische houding ten opzichte van hun godsdienst: goed voor thuis, maar niet voor op straat of op je werk. Maar zo werkt het dus niet bij de Islam. Als je echt een gelovige moslim ben, onderwerp je jezelf, aan God en aan de regels, de shari’a. Islam betekent ook onderwerping, overgave.
De belangrijkste vraag die mij na deze colleges dus steeds meer bezig houdt, is of er wel een gematigde of ‘verlichte’ Islam kan bestaan. En of er ‘verlichte’ moslims kunnen zijn. Moslims die een scheiding van kerk en staat voorstaan en een vorm van islam zouden willen ontwikkelen binnen een westerse democratie.
De belangrijkste vraag die mij na deze colleges dus steeds meer bezig houdt, is of er wel een gematigde of ‘verlichte’ Islam kan bestaan. En of er ‘verlichte’ moslims kunnen zijn. Moslims die een scheiding van kerk en staat voorstaan en een vorm van islam zouden willen ontwikkelen binnen een westerse democratie.
Ik ga op zoek, en ik hoop je meer te vertellen van wat ik tegenkom.
[1] Zie site: www.fatwaonline.nl/fatwas.html, of: www.fatwa-online.com
[2] In enkele Arabische landen zijn er wel onderdelen van de shari’a opgenomen, zoals onderdelen van het familierecht
