Een nieuwe fase is aangebroken. Mijn studie zit erop, ik ben met
de laatste loodjes bezig van m’n scriptie en heb nog twee tentamens liggen,
allemaal in een maand af te maken. Omdat ik tegelijk m’n baan eraan heb gegeven
heb ik nu alle tijd om af te studeren, maar tegelijk ontbreekt de
tijdsdruk die leidt tot presteren. Na mijn vakantie is mijn dagelijks proces: kiezen.
Ga ik aan dat boek beginnen, maak ik een start met het laatste essay dat ik moet schrijven of ga ik verder met mijn scriptie? Of zal ik toch nog even een blog schrijven - omdat het laatste al zo lang geleden is en ik nog een heleboel zou willen opschrijven? Maar misschien is het wel beter dat ik nu aan de gang ga met contacten leggen met oog op nieuw werk?
Ga ik aan dat boek beginnen, maak ik een start met het laatste essay dat ik moet schrijven of ga ik verder met mijn scriptie? Of zal ik toch nog even een blog schrijven - omdat het laatste al zo lang geleden is en ik nog een heleboel zou willen opschrijven? Maar misschien is het wel beter dat ik nu aan de gang ga met contacten leggen met oog op nieuw werk?
Omdat niemand een beroep op me doet en het allemaal ook niet per se
moet, wordt het kiezen ook makkelijk vooruitgeschoven door een boodschapje te
gaan doen, de was op te hangen, thee te gaan drinken met een vriendin - toch
ook allemaal nuttige dingen... Kortom, ik kom in de situatie dat ik mijn dag
zelf moet gaan indelen en vooral mijn tevredenheid over de dingen uit mezelf
moet gaan halen. Een luxeprobleem, maar desondanks geen gemakkelijke opgave,
merk ik.
Het was mede om die reden dat ik mijzelf, als toetje na onze fietsvakantie
en als start van deze nieuwe periode in mijn leven, nog een 6-daagse retraite
kado heb gedaan, met de mooie titel ‘Leven in aandacht’. Ook omdat het de
mogelijkheid bood om de beroemde Vietnamese boeddhist Thich Nath Hanh in
levende lijve mee te maken en zijn ideeën over mindfulness en het ontwikkelen
van wereldvrede te horen[i].
De retraite was in het studiecentrum voor toegepast boeddhisme in
Duitsland (EIAB) – enkele jaren geleden opgestart door Thich Nath Hanh zelf –
met ruim 600 deelnemers: alleen dat was al een hele belevenis. Het mooiste was echter,
zeker achteraf, dat mijn dochter Hilde mee ging. Na enig wikken en wegen heb ik
haar dat aangeboden omdat ze in dit laatste studiejaar al de eerste tekenen van
een overbelasting vertoonde, door alles wat ze zelf aanhaalt, en omdat ze
vanwege haar studie psychobiologie ook wel nieuwsgierig is naar de werking van
mindfulness en meditatie op de hersenen[ii].
Omdat het voor haar echter allemaal volkomen nieuw was, vond ik het wel
spannend of ze zich hierin goed zou kunnen bewegen. Bovendien kampeerden we
samen zes dagen in een kleine tent…. Het werd echter een prachtige zesdaagse
voor ons beiden.
Ondanks de kou en regen – wie bedenkt als je boekt dat in augustus
de nachttemperatuur naar even boven het vriespunt zakt en je ‘s middags hagel
onderaan je tent kunt vinden? - en
het feit dat het hele programma in open tenten plaats vond, hebben we er beiden
van genoten. Van de ochtendmeditatie om half 7 met honderden mensen samen
(legging onder de lange broek, sjaals en dekentje om) in de grote tent, de
tai-chi in de buitenlucht om je ledematen op te warmen, met vier enthousiast
roepende nonnen bovenaan de trappen, de mooie lezingen van Thich Nath Hanh, het
delen van ervaringen ’s middags in je ‘familie’groep - waar het accepteren van
de ‘fuzz’ die iedereen maakte de grootste uitdaging bleek -, de werkmeditatie
die voor mijn ‘familie’ bestond uit het paraat houden van heet water bij de
theetafel – waar honderden mensen op gezette tijden tegelijk hun kop thee
kwamen halen. En dan waren er nog de rijen waar je in stond om het ontbijt, de
lunch en het diner op te scheppen om dat vervolgens, in stilte, ergens op het
terrein te nuttigen – waarbij vele mensen zich koesterden in het beetje zon -
om vervolgens in de tenten met afwasbakjes je eigen kom en bestek weer af te
wassen. Alles droeg bij aan het oefenen van aandacht en van geduld.
Maar als ik de retraite moet samenvatten was het toch vooral een
week van oefening van mededogen en vrede. De ruim honderd nonnen en monniken
die met Thich Nath Hanh waren overgekomen uit Frankrijk vormden hier de motor
van: zij gingen voor in meditatie, begeleidden de gesprekken, zorgden tegelijk
voor het stroomlijnen van het programma, het eten halen, opruimen van het afval,
etc[iii].
Met misschien wel als voornaamste taak je voor te gaan in het ‘breathe and
smile’ (zoals dat gekalligrafeerd door Thich Nath Hanh op diverse
plekken hing om je te herinneren aan het doel van de retraite). Permanent waren
zij bezig om je, zonder veel woorden, duidelijk te maken dat echt samenleven alleen
maar kan door acceptatie, tolerantie, echt luisteren naar elkaar en positief
denken en praten.
Deze belangrijke waarden zijn door de boeddhistische gemeenschap rond Thich
Nath Hanh neergelegd in vijf aandachtstrainingen, ook wel de leer van de
toegepaste ethiek genoemd: eerbied voor het leven, werkelijk geluk, ware
liefde, liefdevol speken en aandachtig luisteren, en heling en voeding. Ze zijn gebaseerd op de oude boeddhistische
leringen, maar door hen zeer concreet vertaald voor deze tijd. In de retraite
werden deze aandachtsoefeningen door Thich Nath Hanh in zijn lezingen toegelicht,
maar ’s avonds kregen ze handen en voeten in heel praktische oefeningen, waarbij je de laatste
psychodynamische inzichten zag terugkomen (tot en met een ‘contract voor het
opnieuw beginnen’ bij conflictsituaties in relaties!). Behalve dat er een
enorme rijkdom aan levensvisie in zit die ik nog maar nauwelijks bevat, heb ik
heb zelden een spirituele leer gezien die praktischer is uitgewerkt dan zijn
boeddhistische leer van leven in aandacht. Bijna nergens kom je zo consequent
de combinatie tegen van het uitdragen van idealen en het directe oefening ervan
in de praktijk, met anderen, in het hier en nu.
Deze 'leer van de toegepaste ethiek' zou een enorme impact
kunnen hebben als het breed ingezet zou worden in onze maatschappij - wat ook het
doel van Thich Nath Hanh is en zijn gemeenschap. Zo is hij bezig met de Franse
regering een vorm van vredeseducatie te vinden voor alle basisscholen. En in zijn lezingen pleit hij er steeds voor om de ideeën en oefeningen te
vertalen voor je eigen professie (scholen, zorg, psychotherapie etc.), daarbij de
religieuze tintjes eraf te halen en seculiere taal te gebruiken.
Er loopt nog zo iemand rond met hetzelfde ideaal van tolerantie en
wereldvrede: Karen Armstrong. Met haar Handvest voor Compassie – dat inmiddels
in 60 landen door allerlei religieuze leiders is ondertekend – wil zij
hetzelfde doel bereiken als Thich Nath Hanh. Dit handvest wordt - althans in Nederland - vooral in kerkelijke kringen opgepikt, besproken in bijeenkomsten en vertaald praktische oefeningen en die gebaseerd zijn op de boeddhistische oefeningen
voor mindfulness[1].
Naar mijn mening is het mooie van de grote retraites van Thich Nath Hanh juist dat hij blijkbaar allerlei soorten mensen weet aan te trekken: boeddhisten, christenen en atheïsten,
kinderen, jongeren, volwassenen. Hier kun je het mindfull en compassievol leven
werkelijk een aantal dagen samen oefenen. En dan merk je pas werkelijk wat er komt
kijken om te leven naar mooie intenties en handvesten.
Ik weet niet of deze retraite nu werkelijk iets gaat doen in de
rusteloosheid die mij soms parten speelt. Een bijzonder kadootje is in ieder geval dat het de
relatie en de gesprekken tussen Hilde en mij verder heeft verdiept. En ook weet
ik dat er een manier van leven mogelijk is die pacificeert, die het echte
samenleven tussen mensen van allerlei verschillende culturen en achtergronden bevordert.
Als een mens zich daar maar echt toe wil en kan zetten…
(En zo heb ik toch weer een mooie opmaat geschreven voor mijn
essay over religie en geweld waar ik nu aan ga beginnen. )
[i][i] Thich Nhat Hanh stichtte als boeddhistisch monnik in het begin van de
jaren zestig in Vietnam een school voor Social Service, waarvan de deelnemers
o.a. de dorpelingen lijdend onder de oorlog, hielpen de gebombardeerde dorpen
weer op te bouwen. Ondanks ernstige politieke tegenwerking richtte hij in deze
tijd ook een boeddhistische universiteit op. Na een bezoek aan de VS en Europa
in 1966 werd hem de terugkeer naar Vietnam geweigerd. Dat was het begin van
zijn ballingschap, waarover hij veel aangrijpende gedichten heeft geschreven.
Tijdens zijn volgende reizen naar de VS pleitte hij voor vrede bij
regeringsleiders. Sinds 1966 leidt hij een monastieke gemeenschap en lekengroep
`Order of Inter-Being` die onderricht geeft in het trainen van aandacht en
geëngageerd boeddhisme. Dr. Martin Luther King nomineerde hem in 1967 voor de
Nobelprijs voor de Vrede vanwege zijn pacifistisch activisme gedurende de
Vietnamoorlog. In 1982 stichtte hij Plum Village, een meditatiegemeenschap in
de Dordogne in Frankrijk. In 2005 bracht Thich Nhat Hanh na 40 jaar voor het
eerst weer een bezoek aan Vietnam.
[ii] Zie blog van
april 2014
[iii] Meest
opvallende daarbij is dat er hier geen hiërarchie lijkt: ieder heeft z’n taak
in zowel het schoonhouden van het terrein als in het begeleiden van gesprekken,
verkoop van boeken, oefeningen doen etc. Het andere wat opvallend is, is dat er
geen handhaving en regels nodig waren om al die honderden mensen een goed en
prettig verblijf te bieden. De juiste inrichting en taakverdeling bleek genoeg.
