De mystiek van het tekenen

Mijn studie is nu echt afgelopen. Na nog een paar rondes met kleine aanpassingen in de tekst van mijn scriptie, heb ik afgelopen zaterdag feestelijk mijn bachelors-diploma mogen ontvangen. Omdat een masteropleiding helaas nog ontbreekt zit ik nu zonder mijn wekelijkse portie geestelijk voedsel en hersenkraken. Vanuit nood shop ik nu al een tijdje wat lezingen bij elkaar uit diverse hoeken, van de Rozenkruisers tot de Vrije Academie en de Woudkapel in Bilthoven, maar ik merk dat het volgen van zomaar wat losse lezingen, hoe interessant ook, je minder aanzet tot nadenken of verwerking als dat mijn colleges en tentamens bij de HGU deden.

Om het proces van afronding nog wat uit te stellen wil ik in de komende paar blogs een paar onderwerpen beetpakken waar ik nog (te) weinig mee heb gedaan. Als eerste wil ik je meenemen in het thema van mijn eindscriptie: de mystiek van het tekenen.

De vraagstelling van mijn eindscriptie was of het Zen Zien Tekenen van Frederick Franck een spirituele weg genoemd kan worden, met een betekenis voor deze tijd. Zoals je misschien weet hou ik me zelf ook al jaren bezig met deze manier van tekenen. Het zentekenen is meer een vorm van meditatie dan een tekenmethode: niet het resultaat, de tekening, is van belang maar het doen, ofwel je intentie tijdens het tekenen. Wat je tekent maakt ook niet veel uit, alles waar je oog op valt kan onderwerp zijn. Het kan iets uit je directe omgeving zijn, de tuin, de natuur. Het kan ook een parkeerterrein van een supermarkt zijn, of een terrasje, waarbij we mensen tekenen terwijl zij met allerlei dagelijkse bezigheden bezig zijn.

Het tekenen gebeurt in stilte en met volle aandacht voor dat wat getekend wordt. Bijzonder is dat je daarbij vrijwel niet op het papier kijkt. Zo oefen je om te vertrouwen op je tekenhand, ‘die tekent wat het oog ziet en het hart ervaart’. Je bent vooral bezig met waarnemen en probeert zo min mogelijk woorden te geven aan wat je ziet: niet oordelen, niet over het onderwerp en niet over het resultaat. Dat is de eigenlijke en tegelijk ook enorm moeilijke oefening. Omdat we op alles wat we zien al snel een etiketje plakken ‘o, dit is een bloem, dit is een glas’. Of omdat we al snel een oordeel vormen of iets mooi of lelijk is, interessant of saai. We willen ook altijd graag dat onze tekening een beetje ‘lijkt’. Daardoor zijn we vaak meer bezig met wat er op papier komt dan met ons onderwerp zelf.

Bij het zentekenen probeer je je onderwerp - een bloem, een glas, een rennend kind, een paar bomen - geheel onbevangen waar te nemen, alsof je het met nieuwe ogen ziet. Je volgt in alle rust met je ogen en je potlood elk detail van je onderwerp, of je geeft door een snelle lijn een beweging aan. Deze vorm van waarnemen, in volle aandacht en zonder oordelen, leert ons om te zien in plaats van te kijken. En in het zien, zegt Franck, ervaren we het wonder van het bestaan. Dit is de spirituele dimensie van het Zen Zien Tekenen.

Misschien herinner je je nog mijn blog over de mooie ervaringen van tekenaars waarin mensen aangeven soms ‘even samen te vallen’ met wat men tekent. En de prachtige teksten van de mystica Evelyn Underhill in haar ‘praktische mystiek voor nuchtere mensen’ die al een vroeg pleidooi lijken te zijn voor deze vorm van tekenmeditatie[1]. Frederick Franck noemde zijn manier van tekenen een ‘zenweg’ zoals het boogschieten, de ikebana-bloemschikkunst of de theeceremonie. Het zijn allemaal vormen van spirituele oefening, van oefenen in aandacht, die kunnen leiden tot een diep ervaren van de werkelijkheid. Als je je afvraagt of ik dat zelf ook zo heb ervaren, moet zeggen dat ik het wel herken, maar helaas toch nog niet zo diep heb mogen ervaren als sommige andere mensen. 

In de oosterse, maar ook de westerse mystieke traditie wordt er veel gezegd over zien en waarnemen als een spirituele weg. Fredrik Franck zelf citeert de Boeddha, de Indiase Upanishaden (‘Gijzelf zijt het oog, het oneindige oog’) en de christelijke geleerden Bonavenura en Meister Eckhardt - die spraken over het oog van contemplatie en het oog waarmee God gezien kan worden. De bekende zenmeester DT Suzuki die Zen naar het westen heeft gebracht zegt het zo: ‘Het zien is de verlichtingservaring, het zien waarin de tegenstelling tussen subject en object is opgelost, waarin je wordt wat je ziet’. Frederick Franck heeft inspiratie voor veel van zijn oefeningen ontleend aan de zenpraktijk.

Er zijn ook andere, moderne spirituele oefenwegen die vergelijkbare elementen hebben met het Zen Zien Tekenen. Naast de westerse zenmeditatie en mindfullness is dat ook de humanistische psychologie van Maslow en Assagioli. Assagioli heeft het over Zelfverwerkelijking - met een grote Z - als een vervolgstap van zelfverwerkelijking met een klein z. Deze wegen noemen dezelfde elementen die helpen om contact te krijgen met een andere, diepere werkelijkheid: het niet-oordelen, onbevangen waarnemen, volledige aandacht en stilte.

In een ander hoofdstuk van mijn scriptie heb ik enkele opvattingen over kunst en spiritualiteit beschreven. Interessant is om te zien dat de oosterse kunst vanuit een heel ander perspectief is ontstaan dan de westerse, namelijk vanuit het afstemmen op een diepere werkelijkheid via meditatie. De zenkunstenaars wijden hun leven aan het ontwikkelen van meesterschap over hun instrument, het penseel, om de ervaren ‘chi’, de levenskracht, te kunnen vangen en weergeven in kunst. De westerse kunstenaar wordt daarentegen toch vooral opgeleid om zich los te maken van de traditie en een eigen individuele visie te ontwikkelen; het verkrijgen van meesterschap en wijsheid is geen issue. Bij een aantal westerse kunstenaars zie je echter in hun persoonlijke ontwikkeling soms toch een spirituele dimensie terug die vergelijkbaar is met de zenmeesters. Bijv. in het weergeven van het ‘wezen der dingen’. Chagall en Mondriaan noemden hun kunst een mystieke zoektocht, Tapies ‘het stille schouwen van de werkelijkheid’. Matisse zegt ergens: ‘Ik heb niet de schoonheid gezocht maar de waarheid’.

Naast de raakvlakken met mystiek en kunst heb ik nog een derde invalshoek ontdekt: het Zen Zien Tekenen blijkt ook een soort praktische beoefening van de fenomenologie, een denkrichting in de westerse filosofie. De filosofen Husserl en Bergson stelden begin 20^e eeuw dat de ervaring vooraf gaat aan het denken en spreken. Door alleen uit te gaan van ons rationele denken en spreken beperken wij ons dus in het kennen van de werkelijkheid. Wij moeten proberen terug te gaan naar de eerste ervaring, waarin de dingen nog geen naam hebben. Alle ervaringen worden gezien als onthullingen van die levende werkelijkheid, niet alleen wat we zien, maar ook wat we voelen, dromen, verlangen en waarmee ons hart wordt geraakt. Het beperkt zich dus niet tot de zintuiglijke en psychische wereld, maar heeft een spirituele oorsprong. De filosoof Ruud Welten stelt dat het kennen van de diepere werkelijkheid een staat van ‘awareness’ vraagt waarvoor een vorm van onthechting van de wereld nodig is zoals die in verschillende religies te vinden is.

Je kunt je voorstellen dat fenomenologen aan de poëzie en kunst een hogere plek toekenden met betrekking tot het weergeven van de werkelijkheid dan het rationele denken. Veel fenomenologen zochten hun heil dan ook in de literaire vorm (Sarte, Van den Berg) en andersom noemden kunstenaars zich fenomenologen.

Het Zen Zien Tekenen, met zijn accent op het onbevangen waarnemen en ervaren met het hart, zou je ook kunnen zien als een fenomenologische oefenweg. Die kan leiden tot het ervaren van een grotere werkelijkheid. Die sommigen ontwaken noemen, of verlichting…

De conclusie van mijn scriptie is dat deze bijzondere vorm van tekenmeditatie alle kenmerken heeft van een spirituele oefenweg. Een oefenweg die los staat van een specifieke religieuze of mystieke taal. En die, zoals Frederick Franck het ook al zegt, misschien beter aansluit bij de moderne westerse mens dan het stilzitten op een kussentje - of daar wellicht een aanvulling op kan zijn. Of het voor iemand ook werkelijk een oefenweg wordt, hangt af van inzet en instelling. Je moet er namelijk, net als voor andere oefenwegen, flink wat discipline voor opbrengen. De meeste zen-zien-tekenaars zien het daarom eerder als een vorm van mindfullness, een mooie en creatieve manier om rust en aandacht te ontwikkelen in het drukke leven.

Jammer is dat de ‘methodiek’ van Frederick Franck niet veel meer bekend is en breder toepassing vindt. Voor de grote groepen amateurkunstenaars kan het een mooie, passende vorm van mindfullness zijn, die ook de waarneming enorm verdiept. In het onderwijs zou deze manier van tekenen wel eens een hele mooie en laagdrempelige manier kunnen zijn om ‘de kunstenaar in elk kind’ te ontwikkelen. Zodat het plezier in het tekenen van een kind in plaats van afgeremd, zoals dat nu op een bepaalde leeftijd gebeurt, juist wordt gestimuleerd. Maria Adriaens heeft daar ook mooie ervaringen mee opgedaan toen zij onderwijzeres was.

Ik hoop je met deze samenvatting een beetje een beeld gegeven te hebben van wat mij de afgelopen maanden bezig heeft gehouden. Het was weer prachtig om te doen: ik heb weer veel bijzondere boeken gelezen - zoals over de oude Chinese en zenschilderkunst - ik verbeeld me dat ik de mystiek nu echt snap (en dan te bedenken dat ik daar in het eerste jaar nog zo wars van was!). Het mooiste is misschien wel dat ik op deze manier mijn studie, en alle opgedane kennis daarvan, heb kunnen samenbrengen met mijn andere liefde: het tekenen en schilderen...

Meer info over het Zen Zien Tekenen:
* www.zenzientekenen.nl 
* Een filmpje van iemand die in Amerika samengewerkt heeft met Frederick Franck vind je hier.

[1] Zie blogs van 10 en 24 febr '14. (Andere blogs over het zen zien tekenen: 10 maart '14 en 10 okt '13.)