Religiestudies op vakantie

Na een lange stilte rondom de blogs had ik me voorgenomen om de draad weer op te pakken in de vakantie. 
Engeland kent een bijzondere religieuze geschiedenis en wat is er mooier dan al vakantievierend daar een en ander in de praktijk te ervaren?

Ik ben een grote fan van Engelse koormuziek, liefst gezongen in de hemelse kapellen van Cambridge of Oxford, en ik smelt weg bij de liederen van componisten als Purcell en Dowland, gezongen door Engelse countertenors of alten.

Als het gaat om de historie: uit de mooie BBC-serie de Tudors die vorig jaar werd uitgezonden had ik opgepikt dat Hendrik de VIII-e zich ontworstelde aan de heerschappij van de katholieke kerk in Rome en zichzelf in 1534 tot hoofd liet kronen van een nieuwe kerk, de Church of England, ofwel Anglicaanse kerk. Dit was vooral om opportunistische redenen: zo kon hij scheiden van zijn vorige vrouw en aan zijn tweede beginnen en het leverde hem veel rijkdom op door de ontmanteling van de kerken. Maar het was ook koren op de molen van de nieuwe protestantse bewegingen die in die tijd overal in Europa ontstonden. Helaas brandde daarna een flinke strijd los tussen de rooms-katholiek en protestants gezinden in het land - waarin ook een humanist als Thomas Moore, die de strijd met lede ogen aanzag, het leven moest laten vanwege zijn opvattingen.

Deze tv-kennis werd dit jaar aangevuld met een aantal colleges over de ”Elizabethan Renaissance”, een enorme bloeiperiode voor met name muziek en literatuur, ontketend door de dochter van diezelfde Hendrik de VIIIe, Elizabeth de Ie. In haar lange stabiele regeringsperiode (1558-1603) bereikte zij een compromis tussen protestanten en katholieken en ontstond de Anglicaanse kerk die in feite een soort tussenvorm is. In die rust kon het geestelijk klimaat tot bloei komen, schreef Shakespeare z’n toneelstukken, componeerden Tallis en Dowland - en later Purcell - prachtige stukken voor belangrijke hofceremonies en was John Dee een van de invloedrijkste wetenschappers en geestelijke leraren aan het hof. Kortom er ontstond een soort tweede Renaissance, een eeuw na Italië, met een stimulerend klimaat voor kunst, wetenschap en cultuur met een sterke, nieuwe spirituele inslag. Dit had ook weer z’n invloed op Europa waar mede onder invloed van de ideeën van John Dee nieuwe esoterische stromingen zoals de Rozenkruisers opkwamen en het relatieve vrije klimaat voor schrijvers en wetenschappers in onze eigen Gouden Eeuw.

Met deze kennis in mijn achterhoofd ging ik naar Engeland. Maar op de fiets ben je blij dat je wat kilometers kan maken en dus heb ik uiteindelijk niet veel meer gedaan dan al fietsend constateren dat er in elk dorp of gehucht waar we doorheen kwamen ten minste drie soorten kerken stonden: naast die van de Church of England, de Methodist Church en de Baptist Church. (Pas thuis heb ik het verschil opgezocht: grofweg zijn de laatste twee opgericht omdat de Church of England teveel met de staat was vermengd).  

Veel verder doorgedrongen tot de kerkelijke instituties van Engeland ben ik dus helaas niet. Een wat mager resultaat voor een religiestudente? We hebben nog wel wat grote beroemde kerken bezocht maar dat zijn langzamerhand toch vooral toeristisch attracties. Daarbij werd de kathedraal van Bath ingenomen door de festiviteiten van de ‘graduates’ met hun Harry Potterachtige mantels en hoofddeksels (ook een mooi Engels fenomeen om mee te maken) en 'greep' de kathedraal van Bristol ons niet. De Westminster Cathedral in Londen had een te lange rij en de St. Paul’s was boeiend, maar misschien nog wel het meest door de bijzondere audiotour waarbij het christelijk geloof en de symboliek voor 'ongelovigen' uit de doeken werd gedaan. Er liepen honderden aziatische toeristen! 

Uiteindelijk moet je constateren dat dit soort bezoeken vooral een ‘oh en ah’ over de architectuur oplevert waarin een spirituele sfeer niet goed meer valt te ervaren. Toch zijn Engelsen een heel spiritueel volk, wat je misschien wel minder in de kerken terugvindt dan in hun verhalen en het oude landschap: het dorp dat leeft te midden van een steencirkel (Avebury), de soms vreemd gevormde heuvels, de oeroude witte paarden etc.. Ook heb ik mijn eerste echte graancirkel gezien!

Wel een beleving vond ik het aardige kleine kerkje op Dartmoor waar (hoe Engels!) de bezoeker na binnenkomst aanloopt tegen een tafel met een plateau scones, taarten en jams met een potje ernaast voor je bijdrage. Nadat je het fysieke hebt verzorgd (helaas was er nog geen wc...), kon je de verlichting van het kerkje aanknippen en werden we geconfronteerd met een grote oude grafplaat met het volgende gedicht:

Here lies in horizontal position

The outside case of

George Routleigh, Watchmaker

Whose abilities in that line were an honour

To his profession

Integrity was his mainspring,

And prudence the regulator

Of all the actions of his life.

Humane, generous and liberal

His hand never stopped

Till he had relieved distress.

So nicely regulated were his motions

That he never went wrong

Except when set agoing

By people

Who did not know

His key

Even then he was easily

Set right again

He had the art of disposing his time

So well

That his hours glided away

In one continual round

Of pleasure and delight

Till an unlucky minute put a period to

His existence.

He departed this life

Nov. 14, 1802

Aged 57

Wound up

In hopes of being taken in hand

By his Maker

And of being thoroughly cleaned, repaired

And set agoing

In the world to come

De plaat is van een graf van een befaamd klokkenmaker in de regio, zoals je misschien al lezend hebt ontdekt, en is een mooi staaltje van de charmante Engelse humor die blijkbaar zelfs tot in de dood een plek mag behouden. Ik geloof niet dat we zoiets in Nederland tegen zullen komen, toch?

Na mijn wat beperkte religieuze missie in Engeland kon ik onverwacht toch nog mijn interesse en kennis op dit terrein uitleven bij Hilde, mijn 21-jarige dochter. Onze fietstocht van enkele dagen in Limburg liep uit op een gezamenlijke ontdekkingstocht langs beelden en schilderijen van de Dom van Aken en de St.Servaes-basiliek in Maastricht. Hilde is - achteraf tot haar spijt - niet grootgebracht met de verhalen van de Bijbel maar bleek inmiddels geïnteresseerd in de betekenis van de diverse afbeeldingen in kerken, in de beweegredenen van mensen om een religie aan te hangen, kerken te stichten of elkaar de pan in te hakken over een verschil in interpretaties of dogma’s. Hierover, en over het verschil tussen protestanten en katholieken, hebben we lopen filosoferen. Ons soms verwonderend over de overdaad aan pracht en praal, soms lacherig over de Mariabeelden met een echte jurk aan en een Jezus met een pruillip, soms vol ontzag over die rijkdom en verfijning van kunst die tenslotte ook is voortgekomen uit diezelfde christelijke kerk. 
Het was heel bijzonder om zo samen rond te lopen. Om de open houding en ontwakende interesse van mijn dochter mee te maken voor wat religie is en met je doet. En om mijn eigen stuntelige pogingen waar te nemen om iets over te brengen van mijn verworven kennis, maar ook te praten over mijn eigen ontworsteling aan de kerk en zoeken naar nieuwe vormen van spiritualiteit. Tussen studeren en schrijven en het direct verwoorden gaapt nog wel een groot gat…

Het waren kortom verrassende dagen voor ons beiden. En ik realiseer me: het spirituele is ook heel dichtbij te vinden.