Na de verontwaardiging wil ik je nu graag iets meegeven over die oude bronnen en geschriften waar ik het over had. Inmiddels heb ik een aantal colleges (‘gnostiek’) gevolgd en heel aantal boeken verslonden. Omdat ik geen kans zie om hierover iets geheel eigens te vertellen, zal ik je dit keer een deel van mijn tentamen voorschotelen. Daarin moest ik namelijk het ‘wezen van de gnostiek en de plek in het christendom’ in twee A4tjes beschrijven.
Het is heavy stuff, en ik kan ook dit keer niet korter maken, maar ik hoop dat je net als ik geboeid raakt door de kennis en wijsheid die ooit deel uitmaakte van ons westers christelijk gedachtegoed - dat volgens sommigen net zo rijk is als het oosterse gedachtegoed.
Gnostiek is een wijsheidsleer die al in de oudheid bestond: zo is er een Egyptische, Babylonische, hindoeïstische, joodse en hellenistische gnostiek. Gnosis is het Griekse woord voor kennis, inzicht. Gnostiek staat voor: intuïtieve kennis, ofwel kennis van het hart. Gnostici gingen er vanuit dat het goddelijke, en de kennis daarvan, aanwezig is in ieder mens en dat je het goddelijke kon leren kennen door jezelf te leren kennen.
Kenmerken van de gnostiek zijn dat men verschil maakt tussen een schepper - de God van de Bijbel - en een alomvattende grote God of Geest, ook wel het Al, het Ene, het Zijnde, het Licht genoemd. De mens draagt een deeltje van de grote goddelijke wereld, van het Licht in zijn ziel; daarmee heeft hij innerlijk weten van het goddelijke. Hij wordt echter gevangen gehouden door de materie van de scheppergod. Door het verkrijgen van inzicht in zichzelf en zijn eigenlijk herkomst kan de mens zichzelf verlossen uit de greep van de materie en de cirkel van wedergeboorte, en kan zijn ziel terugkeren naar zijn herkomst: het goddelijke.
In 1945 werd bij Naq Hammadi aan de Rode Zee een kruik gevonden met ruim vijftig papyrusrollen uit de vierde eeuw. Deze werden geïdentificeerd als koptische vertalingen van authentieke manuscripten uit de eerste twee eeuwen na Christus. Hierbij waren ook evangeliën zoals het Thomas Evangelie, het Evangelie van Filippus, het geheime boek van Johannes, het Evangelie van de Waarheid etc.[1]. Historici en theologen kenden het bestaan ervan al wel, maar niet de inhoud. Deze waren door de ‘kerkvaders’ uit de eerste eeuwen als ‘ketters’ verklaard en vernietigd omdat de inhoud niet strookte met de officiële leer van de orthodoxe kerk - die in die tijd werd samengesteld.
Men gaat er vanuit dat de eerste christenen gnostici waren. Hoewel er in de eerste eeuwen nog heel veel verschillende opvattingen en interpretaties circuleerden over de leer van Jezus, ontstond er steeds meer een tweedeling.
Gnostici zagen Jezus als een belangrijke wijsheidsleraar: iemand die door zelfkennis zelf Christus was geworden, en die met zijn woorden de mens op zijn eigen innerlijke godskennis wees en hielp om inzicht in zichzelf verkrijgen. De orthodoxe christenen legden later het accent op de historische persoon van Jezus Christus, als bemiddelaar tussen God en de mens en als Verlosser van de mensen. Het geloof in de persoon als Zoon van God - en daarmee zelf goddelijk - werd de ‘ware’ leer. Het feit dat de gnostici stelden dat de mens aan God gelijk kon worden, wees de orthodoxe christen af als blasfemisch, dus ketters.
Hoewel in de eerste eeuwen vele openlijke debatten en discussies plaatsvonden - waarbij gerespecteerde grote christelijke filosofen en gnostici aantoonden dat de orthodoxe leer een zeer magere spirituele inhoud had - won de orthodoxe leer terrein. Toen keizer Constantijn in de 4e eeuw het christendom als staatsreligie uitriep en de orthodoxe kerk dus ook de wereldlijke macht aan zijn zijde kreeg, is de ‘ware’ leer vastgelegd (en tot nu toe nooit meer gewijzigd!). Dat gebeurde via concilies en in zgn. dogma’s die alle leden moesten aannemen. Alle kennis en geschriften die hiermee in strijd waren, waaronder de gnostische teksten, werden daarna grootscheeps verbrand of vernietigd. In die tijd zijn ook de Naq Hammadi-geschriften verborgen.
In de eeuwen erna heeft de gnostiek wellicht een ‘ondergronds’ bestaan geleid; de laatste christelijke gnostische stroming was in ieder geval die van de Katharen, die in de veertiende onder Paus Innocentius III zijn uitgeroeid.
Hoewel ook de moderne christelijke kerk de gnostische geschriften formeel nog steeds niet erkent, lijkt het erop dat de inhoud van deze oorspronkelijke wijsheidsleer veel meer past bij onze tijd. De leer van de kerk, het geloof in een ‘Zoon van God’ die voor ‘onze zonden’ sterft en ‘opstaat uit de dood’ is voor de moderne mens niet meer bevredigend, zelfs bijna beledigend kinderlijk. De meer persoonlijke zoektocht naar innerlijke wijsheid of naar kennis van het goddelijke, zoals die ook door de gnostici werd aangehangen, past veel meer bij de individuele, naar inzicht strevende en naar meer spiritualiteit zoekende mens. De gnostiek, en met name de evangeliën van Thomas en Filippus, lijken langzamerhand ook in de meer vrije kerkelijke stromingen een plek te krijgen.
Een vraag die mij tijdens het lezen van alle literatuur bezig hield is hoe de gnostiek in de toen zo ontwikkelde cultuur en samenleving van het Midden Oosten overvleugeld kon worden door een ‘plattere’ en veel minder spirituele, orthodoxe leer[2].
Ik denk dat de gnostiek in zijn denken te complex en esoterisch was. Hoewel de gnostische groeperingen in tegenstelling tot de katholieke kerk buitengewoon democratisch functioneerden moet je om dit soort filosofisch denken te begrijpen toch een bepaalde ontwikkeling hebben; dat gaven de gnostici ook toe. De veel eenvoudiger leer van de orthodoxe christenen waarbij je niets hoefde te begrijpen, maar simpelweg te geloven, sprak de gewone mens natuurlijk veel meer aan.
Anderzijds was er wel degelijk een heel nieuw aspect aan deze vorm van het Christendom.[3] De christenen waren geen elite groep: iedereen die ‘geloofde’ kon christen worden. Maar vooral het idee van onbaatzuchtige naastenliefde die de christenen predikten en in praktijk brachten, was een tot die tijd onbekend en geheel nieuw filosofisch idee. Wellicht gaf het mensen hoop in een tijd waarin een kleine stadselite de dienst uitmaakte en het de grootste deel van de mensheid een armoedig of slavenbestaan had. Zo lijkt het christendom ook een soort emancipatie van de massa op gang te hebben gebracht.
Helaas is dit - zoals altijd - gepaard gegaan en zelfs gedomineerd door een ordinaire strijd om wie de macht, waarbij een groot deel van de oorspronkelijke leer van Jezus verloren ging.[4]
Tot slot, en als ‘appetizer’, een paar illustratieve citaten uit het Evangelie van Thomas:
Nadat hij heeft afgerekend met degenen die het koninkrijk van God in de toekomst verwachten, zegt Jezus: “Maar het Koninkrijk is binnenin jullie en buiten jullie. Als jullie jezelf leren kennen zullen jullie ook gekend worden”
En:
“Wie het Al denkt te kennen maar niet zichzelf blijft volkomen in gebreke..”
“Want hij die zichzelf niet heeft gekend heeft niets gekend. Maar hij die zichzelf heeft gekend heeft ook kennis over de diepte van het Al’”
“Ik ben het licht dat boven allen is. Ik ben het Al. Het Al is uit mij voortgekomen en het Al is tot mij gekomen. Kloof een stuk hout en ik ben daar. Til een steen op en jullie zullen mij daar vinden.”
(Zie jij verschil met uitspraken in oosterse geschriften?)
NB: Er zijn heel veel interessante verwantschappen met allerlei stromingen. Laat het weten als je meer wil horen. In ieder geval raad ik je de zeer toegankelijk boeken aan van Bram Moerland, Elaine Pagels of Jacob Slavenburg. Gezien mijn lezerskring wil ik in ieder geval nog een keer graag terugkomen op de interessante link die Pagels ziet - maar die ook Jung heeft gelegd - met de psycho-analyse.
[1] Het evangelie Van Maria Magdalena en het Evangelie van Judas waren al eerder gevonden en zijn opgenomen in de zgn. ‘Berlijnse Codex’ . De complete geschriften, inclusief die van de Berlijnse codex, zijn integraal uitgegeven - in het Nederlands vertaald en toegelicht - in ‘De Naq Hammadi-geschriften’ van Jacob Slavenburg en Willem Glaudemans
Overigens betekent evangelie letterlijk: boodschap. Dit zijn dus geen historische geschriften, maar geconstrueerde verhalen rond de persoon Jezus. De evangeliën van Marcus, Lucas en Mattheus pasten het beste bij de nieuwe leer van de kerk. Sommige historici nemen aan dat het Evangelie van Johannes zelfs doelbewust is geschreven door de orthodoxen om de gnostische interpretatie aan te vechten. (Pagels). Het Evangelie van Thomas lijkt de meest letterlijke weergave van de woorden van de persoon Jezus zelf.
[2] Elaine Pagels, professor aan de Colombia University in New York en een van de grootste autoriteiten op het gebied van het vroegste christendom, beschrijft deze complexe tijd in haar boek ‘Ketters en rechtgelovigen’ en De gnostische Evangeliën.
[3] Zie Bram Moerland ‘Schatgraven in Naq Hammadi’
[4] De Volkskrant heeft een boeiende 6-delige BBC-serie over de ontwikkeling van het Christendom: ‘Early Christianity’ (helaas vrijwel niets over de gnostiek.). Via de webwinkel te koop.
