Voor veel mensen, waaronder ik, is Pythagoras niet anders dan een wiskundige uit de oudheid, bekend van de stelling a2 + b2 = c2 en de uitvinder van het getal pi. O ja, en in de verte weet ik dat hij nog iets te maken had met harmonieleer in de muziek.
Na de colleges oude Griekse filosofie weet ik anders. Misschien dat de gymnasiasten onder jullie meer weten, maar ik schaam mij diep voor mijn superieure westerse houding dat wij "inmiddels toch wel wat verder zijn in ons denken" dan in die tijd. Dan hebben we het wel over ruim vijfhonderd jaar v. Chr.[1] ofwel 2500 jaar geleden.
Hoewel hij in deze tijd de Nobelprijs voor zelfs maar eén van de genoemde uitvindingen zou krijgen, was voor Pythagoras de wiskunde, astronomie, muziekleer bijzaak. Hij was er vooral op uit om erachter te komen hoe de kosmische oerwet in elkaar zat, die achter de zichtbare wereld schuil gaat. Voor Pythagoras (Pietje Hazegras, zegt Bouwe altijd zeer oneerbiedig) waren getallen geen abstracties zoals ze voor ons zijn, maar symbolen voor een kosmische, goddelijk geïnspireerde, harmonie. In die tijd zat God nog niet als een oude man in de hemel, het goddelijke was alles wat de niet-zichtbare werkelijkheid omvatte en die minstens zo werkelijk was als de zichtbare wereld. (Dualiteit komt in ieder geval niet bij hem vandaan..). Het gaat te ver om zijn heel boeiende denkbeelden over de getallen 1 t/m 10 te vertellen maar zijn filosofie komt er op neer dat alles in de wereld is geordend volgens vaste getalsmatige verhoudingen. De harmonie in de muziek zag hij bijvoorbeeld als een weergave van de harmonie van de kosmos[2]. Onze ‘moderne’ harmonieleer van octaven, akkoorden is hier nog altijd op gebaseerd.
Ik moet steeds denken aan een enorm boeiende, maar lijvige, roman die ik vorig jaar heb gelezen, Melodieën. Die gaat over het ontstaan en de overlevering van een reeks heel bijzondere en geheime melodieën uit de oudheid die de weergave zouden zijn van een kosmische, goddelijke harmonie. Bij uitvoering ervan geven ze mensen een bijzondere, mystieke en spirituele ervaring. Monteverdi is in dit verhaal overigens de laatste componist die delen van de melodieën heeft overgedragen gekregen en gebruikt in zijn vespers. Nu ik wat van Pythagoras’ ideeën heb gelezen krijgt het verhaal voor mij nieuwe inhoud. En ik vraag me werkelijk af waarom sommige muziekstukken zo werkelijk rechtstreeks naar het hart gaan…
De meest bijzondere ontdekking voor mij was dat Pythagoras niet de eerste of de enige was die zich met dit soort ‘hogere wiskunde’ heeft bezig gehouden. Niet alleen heeft een tijdgenoot van hem de hoogte van de piramides al berekend - door het meten van de schaduw op de grond - maar het is zeer waarschijnlijk dat Pythagoras zijn grote kennis heeft opgedaan in Egypte. Daar is hij namelijk twintig jaar lang opgeleid in een zgn. mysterieschool. Van deze scholen zegt men dat de kennis van tempel- en piramidebouw door de eeuwen is bewaard gebleven en – mondeling - overgeleverd. Zijn eigen school die hij daarna oprichtte in Zuid-Italië was eveneens een soort mysterieschool met strenge regels[3].
En waarom vind ik dat nu zo bijzonder? Omdat het de zoveelste connectie die ik in enkele maanden hoor tussen het oude Egypte en het moderne westerse, en christelijke, denken.
En dan te bedenken dat de leer van Pythagoras, net als van de andere grote Grieken, Socrates, Plato en Aristoteles, pas rond 1300 CA – ofwel bijna tweeduizend jaar (!) later - vertaald in West-Europa terecht is gekomen, overigens via de moslims. Waarna onze Verlichting en de moderne wetenschappen zijn begonnen.
Hoezo, ontwikkeling in het denken…?
[1] De nieuwe term is trouwens BCE, Before Common Era, om andere dan christelijke culturen niet uit te sluiten. Vind ik wel mooi.
[2] We weten deze dingen helaas vooral van leerlingen die zijn leer later hebben opgeschreven – Pythagoras zelf heeft dit niet gedaan. Het ligt dus voor de hand dat wat wij nu van hem weten maar een topje van de ijsberg van zijn leer (filosofie) is.
[3] Nieuwe leerlingen – daaronder waren overigens ook vrouwen - moesten bijvoorbeeld laten zien dat zij over zelfbeheersing beschikten; de eerste vijf jaar (sic) bestond het leerlingschap uit zwijgen en luisteren - voordat men zelf denkbeelden mocht ontwikkelen of verwoorden.
