Ik kende het niet echt en een paar mensen in mijn omgeving evenmin, maar toen ik het hoorde en er verder over las kwam het mij voor als een heel verhelderend begrip en verbaast het me dat het niet al grote opgang maakt. Daarom wil ik een poging doen je erin mee te nemen. Je moet er dit keer wel even voor gaan zitten…
Non-dualiteit is het tegenovergestelde van dualistisch denken. De basis hiervoor is te vinden bij Aristoteles, die leefde in de 5e eeuw v Chr*. Terwijl zijn leermeesters Plato en Pythagoras sterk vanuit een eenheidsgevoel dachten - de waarneembare wereld en de niet-waarneembare zijn éen en vormen als het ware een afspiegeling van elkaar – is Aristoteles de schepper van de logica en de analyse. Voor hem staan begrip, oordeel, gevolgtrekking, definitie, causaliteit en finaliteit op de voorgrond: de instrumenten van de ratio. Aristoteles plaatste God al in een ‘hogere’ wereld die los stond van de werkelijkheid, en voor hem daarmee geen onderwerp van studie vormde.
Na Aristoteles heeft de moderne wetenschap, inclusief de filosofie, alleen dit rationele omarmd om antwoord te geven op alle vragen. Daarbij is het denken in dualiteiten verder ontwikkeld: er is een kenbare en een niet-kenbare wereld, een ratio en een (niet benoembaar) gevoel of intuïtie, goed en kwaad, lichaam en geest, vrouw en man, etc. Daarmee is een belangrijk deel blijven liggen, wat in de oudheid en het vroege christendom nog wijsheidskennis, of 'wijsheid van het hart' heette.
Na Aristoteles heeft de moderne wetenschap, inclusief de filosofie, alleen dit rationele omarmd om antwoord te geven op alle vragen. Daarbij is het denken in dualiteiten verder ontwikkeld: er is een kenbare en een niet-kenbare wereld, een ratio en een (niet benoembaar) gevoel of intuïtie, goed en kwaad, lichaam en geest, vrouw en man, etc. Daarmee is een belangrijk deel blijven liggen, wat in de oudheid en het vroege christendom nog wijsheidskennis, of 'wijsheid van het hart' heette.
Wiiligis Jager, benedictijn én zenmonnik, geeft in zijn mooie compacte boekje ‘Wijsheid uit Oost en West’ hier de volgende gedachten over:
“Wij zijn in een dualistische afscheiding geraakt… Onze kennis over macro- en microkosmos, de genen, het brein en de verschillende dimensies van de psyche is enorm gegroeid. Men neemt aan dat de kennis van de mensen de komende tien jaar nog eens zal verdubbelen, en daaruit zullen vragen voortkomen waar we nog geen voorstelling van hebben. Maar wij zoeken altijd slechts in 1 richting – buiten ons. Misschien is echter datgene wat wij eigenlijk zoeken alleen in ons innerlijk te vinden”
Vervolgens zegt hij: “Dualiteit kan door het intellect niet tot eenheid worden gebracht, en hierin ligt de tragiek van de westerse wereld. Want het intellect, de wonderlijke gave van de evolutie, is tegelijkertijd een belemmering voor een omvattend begrip. Het intellect moet verdelen, uit elkaar nemen en opsplitsen om de werkelijkheid te begrijpen.”
Er is hierbij een groot verschil in de ontwikkeling van het Oosterse en het Westerse denken na Aristoteles. In het Oosterse denken – zie ook het hindoeïsme en boeddhisme - bestaat er geen scheiding tussen een god en de mens. Het goddelijke is in je en overal om je heen. Zenboeddhisten wijzen dan ook op de ervaring van de bestaande werkelijkheid om het Al, de eenheid of het goddelijke te ervaren.
(Een mooi verhaal dat ik hoorde: bij de vraag ‘waar is God?’ zal een westers kind naar boven wijzen, en een kind uit het Oosten naar z’n hart…)
De non-dualiteit is in het Oosten dus meer een vanzelfsprekendheid. Waarschijnlijk verklaart dit dat we in deze tijd, waarin we institutionele religies afwijzen, toch massaal op zoek zijn naar nieuwe vormen van spiritualiteit en die vooral in het oosten zoeken. Maar ook Westerse theologen en filosofen zochten steeds al naar oplossingen om deze afscheiding te overbruggen. In de huidige tijd geven Jäger, Henri Nouwen, Angela Roothaan, Anselm Grün en vele anderen, wegen aan voor een nieuwe beleving van spiritualiteit. Een die los staat van de kerken en de instituten. De een heeft het over de verbinding tussen hart en hoofd, de ander over de verbinding tussen het ik en de ‘de ander’, weer een ander over het ‘wakker worden’ in het hier en nu.
Deze nieuwe spiritualiteit is momenteel zelfs een nieuw wetenschappelijk gebied. Daarbij wordt een gezamenlijke taal gezocht waarin je zaken kunt gaan onderscheiden, beredeneren en discussiëren. [2] De eenvoudigste beschrijving van spiritualiteit (= Latin voor adem/geest) die ik meekreeg: het lichaam is niets zonder de adem. Materie en geest zijn onscheidbare eenheden; het een niet kan bestaan zonder het ander.
Spiritualiteit dus als onlosmakelijk onderdeel van het bestaan.
Non-dualiteit.
Lezen:
Willigis Jäger, ‘Wijsheid uit Oost en West’ ‘Elke golf is de zee’ e.a. Uitg. Asoka
[1] ‘Spiritualiteit in de moderne samenleving’ en ‘Inleiding filosofie’, over de eerste vier grote Griekse denkers Pythagoras, Socrates, Plato en Aristoteles.
[2] Mooi vind ik dat deze taal gezocht wordt in de filosofie maar vooral ook in de kunst, omdat deze werkt met beelden, symbolen en metaforen. Maar daarover misschien later meer…
